Fyrsti innlendi rįšherrann

Heimastjórnin 1904 markaši meiri žįttaskil en sś stjórnkerfisbreyting ķ Danaveldi ein og sér gaf tilefni til aš ętla, aš verša mundi.  Įstęša žess var einfaldlega sį mannkostamašur af ķslenzku bergi brotinn, sem til starfans valdist.  Hetjuljómi hefur leikiš um manninn Hannes Hafstein, fyrsta rįšherrann meš skrifstofu ķ gamla og ķburšarlausa stjórnarrįšshśsinu viš Lękjartorg, ķ huga höfundar žessa vefpistils, sķšan hann į ęskuįrum sķnum réšist ķ aš lesa višamikiš nżśtkomiš ęvisögurit žessa manns, sem hann hafši kynnzt örlķtiš viš aš vera lįtinn lęra nokkur kvęša hans utanbókar ķ barnaskóla.

Viš lestur įgętrar yfirlitsgreinar nafna hans, Hólmsteins Gissurarsonar og fręnda žessa höfundar um ęttir Vatnsdęlinga ķ A-Hśnavatnssżslu, ķ Morgunblašinu 13. desember 2022, rifjušust upp kynnin af žessu glęsi- og gįfumenni.

Hannes Hafstein skildi vel, hvaš žjóš hans žurfti mest į aš halda, og meš skįldlegu innsęi sķnu hefur hann vafalaust skynjaš, hvķlķka ofurkrafta yrši hęgt aš beizla meš žjóšinni, ef hśn ašeins fengi žau tękifęri, sem dygšu til atvinnuuppbyggingar.  Tvennt žurfti til aš virkja žessa krafta: erlent fjįrmagn (innlent var ekki til ķ teljandi męli) og verktęknilega žekkingu. Hann lagši grunn aš hvoru tveggja meš žvķ aš laša erlent fjįrfestingarfjįrmagn til landsins, og hann lagši grunn aš verklegum framförum ķ landinu į sviši veitna, vega- og brśargeršar meš žvķ aš skipa Jón Žorlįksson, Landsverkfręšing, 1905. 

Jón Žorlįksson fęddist į Vesturhólum ķ V-Hśnavatnssżslu.  Hann var einn nįnasti og eindregnasti stušningsmašur Hannesar Hafstein į Heimastjórnarįrunum, 1904-1918.  Nś veršur vitnaš ķ téša grein Hannesar Hólmsteins:

  "Stjórnmįlamašurinn Hannes Hafstein":

"En žaš var eins og nż tķš gengi ķ garš įriš 1904, žegar žaš geršist hvort tveggja, aš Ķslendingar fengu heimastjórn og aš nżr banki tók til starfa, Ķslandsbanki, sem įtti įsamt Landsbankanum eftir aš fjįrmagna vélvęšingu fiskiskipaflotans. 

Fyrir einstaka tilviljun varš nś fyrsti ķslenzki rįšherrann skįldiš, sem hafši ort hvaš bezt um framfaražrį žjóšarinnar, Hannes Hafstein.  Ķ dag er žess minnzt, aš 100 įr eru lišin frį lįti hans.  Jafnvel heitir andstęšingar Hannesar višurkenndu į sinni tķš, aš hann vęri ekki ašeins snjallt og rismikiš skįld, heldur lķka glęsimenni, sem vęri gešfelldur ķ viškynningu, vinmargur og vinsęll og kynni aš koma viršulega fram fyrir Ķslands hönd.  

Honum var hins vegar stundum brugšiš um aš hafa ekki ašra hugsjón en eigin frama.  Žvķ fór žó fjarri.  Hannes stóš traustum fótum ķ ķslenzkri stjórnmįlaarfleifš og hafši til aš bera sterka sannfęringu, žótt vissulega vęri hśn milduš af ešlislęgri sįttfżsi og langri reynslu."

Vissulega var Hannes Hafstein hugsjónamašur og meginhugsjón hans var sś aš bęta hag ķslenzku žjóšarinnar meš hjįlp nśtķma tękni og erlends fjįrmagns.  Žetta varš sķšan meginžema framfarasinna hérlendis alla 20. öldina, og aušvitaš mįtti hann kljįst viš żmiss konar dragbķta, en hann įorkaši samt višamiklu verki ķ samstarfi viš Landsverkfręšing sinn og marga ašra, sem sįu, hvaš žurfti aš gera og fundu śt, hvernig ętti aš gera žaš.  Ekki vantar heldur dragbķta į framfarir 21. aldarinnar, og žeir klęšast margir dulargervi landverndar og heimsendaspįmennsku į grundvelli rangs mats į hlżnun andrśmslofts, eins og menn geta séš, ef žeir fletta upp į "Dr John Christy, director of the University of Alabama/Huntsville“s Earth System Science Centre, ESSC". 

"Hannes Hafstein var umfram allt žjóšrękinn og frjįlslyndur framfarasinni.  Ķ minningargrein sagši einn nįnasti samstarfsmašur hans, Jón Žorlįksson, forsętisrįšherra:

"Grundvallarhugsun Hannesar Hafstein ķ sambandsmįlinu hygg ég hafa veriš žį, aš hann vildi afla landinu žeirra sjįlfstęšismerkja og žess sjįlfstęšis, sem frekast var samrżmanlegt žeirri hugsun aš halda vinfengi danskra stjórnmįlamanna og fjįrmįlamanna og įhuga hjį žeim fyrir žvķ aš veita žessu landi stušning ķ verklegri framfaravišleitni sinni."" 

Žarna er vel aš orši komizt, og Jón Žorlįksson mįtti trśtt um vita hugaržel sķns nįna samverkamanns.  Žarna kemur vel fram, hversu raunsęr og mikill raunhyggjumašur Hannes Hafstein var.  Hann notaši žó  skįldlega andagift sķna til aš vķsa sér leiš, en sķšan raunsęiš til aš komast sem hrašast įfram og sem lengst.  Hann vildi ekki ganga svo langt ķ sjįlfstęšismįlinu, aš Danir gęfu Ķslendinga upp į bįtinn.  Hann vildi einfaldlega nżta verkžekkingu žeirra og markašsžekkingu til hagsbóta fyrir landslżš, į mešan honum yxi fiskur um hrygg ķ efnalegu tilliti.

  Žetta minnir dįlķtiš į žróun virkjanatękninnar ķ landinu į 20. öldinni.  Fyrir utan virkjanir bęjarlękjanna var hönnun og verkstjórn aš mestu ķ höndum fyrirtękja į Noršurlöndunum og annars stašar fram aš og meš Bśrfellsvirkjun, en meš henni uršu umskipti ķ verklegum efnum į žessu sviši, og verksmišjan, sem hśn knśši, ISAL ķ Straumsvķk, markaši lķka žįttaskil ķ tęknilegum efnum į išnašarsvišinu.

  Hannes Hafstein var tvķmęlalaust frumkvöšull ķ hópi stjórnmįlamanna um žróun ķslenzkra atvinnuvega inn ķ nśtķmann. Žaš, sem geršist ķ žeim efnum į 20. öldinni, var afrek į evrópskan męlikvarša og žótt vķšar vęri leitaš. 

"Hannes vildi, aš Ķslendingar vęru vinir annarra žjóša, ekki sķzt višskiptavinir žeirra, en hann vildi ekki, aš žeir vęru žegnar žessara žjóša, heldur skyldu žeir rįša eigin mįlum, vera fullvalda žjóš.  En sś fullvalda žjóš gat ekki lifaš į munnvatni og fjallagrösum, heldur žurfti hśn erlent fjįrmagn til aš nżta kosti lands og sjįvar.  Haga varš žvķ mįlum hyggilega, laša śtlendinga aš ķ staš žess aš fęla žį frį."

Žetta er hverju orši sannara, og žetta varš pólitķsk arfleifš žeirra barįttufélaganna, Hannesar Hafstein og Jóns Žorlįkssonar.  Jón Žorlįksson varš įriš 1929 formašur Sjįlfstęšisflokksins, sem žį var stofnašur viš sameiningu Ķhaldsflokksins og Frjįlslynda flokksins.  Sjįlfstęšisflokkurinn hefur allan tķmann stašiš vörš um žetta grundvallarstef ķ framfarasókn žjóšarinnar. Framfarasóknin tafšist mikiš ķ Kreppunni miklu į 4. įratugi 20. aldarinnar, žegar Framsóknarflokkur og Alžżšuflokkur komu į haftabśskap, sem varši hér lengur en ķ nokkru öšru lżšręšisrķki Evrópu, og žjóšin var ekki leyst śr višjum višskiptahaftanna fyrr en Višreisnarstjórnin undir forystu Sjįlfstęšisflokksins komst hér til valda 1959. 

Framsóknarflokkurinn og Alžżšubandalagiš, forveri vinstri gręnna og Samfylkingar, böršust t.d. hatrammlega gegn Bśrfellsvirkjun og ISAL į sinni tķš, en Sjįlfstęšisflokkur og Alžżšuflokkur voru žį ķ raun aš framfylgja stefnu fyrsta rįšherrans og fyrsta formanns Sjįlfstęšisflokksins. Nś hafa afturhaldsöflin tekiš į sig ašra mynd, dulargervi, reynt aš ašlaga sig ašstęšum. 

"Žessa hugsun um afstöšu Ķslendinga til annarra žjóša mį rekja allt til Snorra Sturlusonar [Reykholtshöfšingja], en hann samdi ręšu Einars Žveręings, sem įtti aš hafa veriš flutt į Alžingi įriš 1024, žį er Žórarinn Nefjólfsson bar Ķslendingum boš Ólafs digra um, aš žeir geršust honum handgengnir.  Snorri lętur Einar segja, aš vķst sé žessi konungur góšur, en hitt sé ljóst, aš konungar séu misjafnir, sumir góšir og ašrir ekki, og sé žvķ Ķslendingum bezt aš hafa engan konung.  Ķslendingar skuli hins vegar vera vinir Ólafs konungs og gefa honum gjafir.  Ķ Heimskringlu Snorra er eitt meginstefiš, aš öšru hverju komist til valda konungar, sem heyi strķš og leggi į žunga skatta landslżš til óžurftar."

Aš jįta konungi hollustu gat auk skattskyldunnar vafalķtiš leitt til herskyldu ungra Ķslendinga, ef konungur framkvęmdi herśtboš.  Žį var įkjósanlegra fyrir Ķslendinga aš geta vališ sér flokk strķšandi fylkinga ķ Noregi, eins og Snorri gerši ķ įtökum Skśla jarls og Hįkonar gamla, en žar vešjaši Snorri į rangan hest, sem varš honum dżrkeypt.

Žormóšur Kolbrśnarskįld gekk ķ liš Ólafs digra, varš hjį honum hiršskįld og féll meš honum į Stiklastöšum 1030.  Žegar ör var dregin śr brjósti hans ķ sjśkratjaldi konungsmanna, fylgdu hvķtleitar trefjar meš, sem lķktust fitu. Skįldiš brįst viš meš žvķ aš lofa konung sķnn meš oršunum "og vel hefur konungur vor ališ oss", og féll hann sķšan daušur nišur.  Skįldiš brį sér hvorki viš sįr né dauša.  Žessi forni andi var meš öllu horfinn ķ Kófsfįrinu, sem hér geisaši 2020-2021, žar sem višbrögš stjórnvalda uršu rķkissjóši hrottalega dżr og ollu meira heilsufarstjóni en veiran (SARS-CoV-2) sjįlf. Eins og yfirvöld ķ kommśnistarķkinu Kķna valda samfélagslegar lokanir grķšarlegu tjóni og gera heilsufarlega minna en nokkurt gagn, tefja ašeins framrįs veirunnar, žvķ aš bóluefnin eru mjög gagnslķtil og gera ķ sumum tilvikum illt verra.    

Žaš, sem lį ķ oršum Snorra ķ Reykholti var, aš allt of įhęttusamt vęri fyrir Ķslendinga aš jįtast undir erlent vald, žvķ aš žaš gęti fyrr en sķšar sölsaš undir sig śrslitavald um ķslenzk mįlefni.  Žetta į ķ hęsta mįta viš um žaš, ef innlendir glópar viš einhverjar annarlegar ašstęšur nį aš véla landsmenn til aš ganga ķ Evrópusambandiš.  Aušlindir landsins yršu žį žegar ķ uppnįmi, og viš yršum fęrš aftur į reit, sem er handan Heimastjórnar. Öll hin mikla barįtta yrši unnin fyrir gżg. 

"Ķ innanlandsmįlum fylgdi Hannes Hafstein žeirri frjįlslyndu stefnu, sem hann hafši kynnzt į nįmsįrum sķnum ķ Kaupmannahöfn.  Voru fyrri rįšherraįr hans frį 1904-1909 eitt mesta framfaraskeiš Ķslandssögunnar, eins og alkunna er.  Žjóšin brauzt śr fįtękt ķ bjargįlnir, fólk flykktist śr kotunum ķ žéttbżliš, innlendir kaupmenn leystu erlenda af hólmi, ķslenzkir vélbįtar og togarar drógu björg ķ bś, nżtt fjįrmagn skapašist [viš aukinn śtflutning-innsk. BJo].  Ólķkt žvķ, sem geršist ķ mörgum öšrum Evrópulöndum į žeim įrum, dró śr fólksflutningum vestur um haf.  Žetta var öld hinnar frjįlsu samkeppni, en henni mįtti lżsa meš fleygum oršum Hannesar įriš 1882:

Ég elska žig stormur, sem geisar um grund

og glešižyt vekur ķ blašsterkum lund,

en grįfeysknu kvistina bugar og brżtur

og bjarkirnar treystir um leiš og žś žżtur.  

Keppnislundin kallar einmitt oft og tķšum fram beztu hęfileika fólks til aš nį įrangri į tilteknu sviši, og samkeppni fyrirtękja leišir išulega til aukinnar framleišni og vöru- eša žjónustužróunar, hin bezt reknu eflast og hin lakari leggja upp laupana. Heilbrigš samkeppni er grundvöllur frjįlsra samfélaga og frjįlsra hagkerfa.  Meš žeim hefur manninum tekizt aš hįmarka lķfskjör sķn, og žetta kerfi, sem stundum er kennt viš aušhyggju (kapķtalisma) Adams Smith, hefur leyst fleira fólk śr višjum örbirgšar en nokkurt annaš kerfi.  Lķklegt er, aš Hannesi Hafstein hafi veriš ljóst, aš žetta kerfi yrši fljótfarnasta leišin fyrir Ķslendinga til aš nį öšrum žjóšum ķ lķfskjörum. 

Į dögum Hannesar voru annars konar višhorf lķka uppi, sem afvegaleiddu fólk, og žó ķ enn meiri męli sķšar, žegar villutrśarmenn kommśnismans fóru aš boša fagnašarerindi kommśnismans, sem er reist į draumórum og efnahagslegum bįbiljum.  Žaš hefur alltaf veriš markašur fyrir hjįtrś og hindurvitni.  

 

  

 


Bloggfęrslur 23. desember 2022

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband