Fęrsluflokkur: Višskipti og fjįrmįl

Virkjanir og sveitarfélögin

Nįnast öll raforka frį virkjunum landsins fer inn į stofnkerfi raforku, og žannig eiga allir landsmenn aš hafa jafnan ašgang aš henni, žótt misbrestur sé į žvķ ķ raun, bęši hvaš afhendingaröryggi og spennugęši įhręrir. Žaš hefur of lķtill gaumur veriš gefinn aš sveitarfélögunum, žar sem virkjanirnar eru stašsettar, enda er žaš ešlileg ósk heimamanna, aš hluti virkjašrar orku verši til rįšstöfunar ķ viškomandi sveitarfélögum, ef eftirspurn skapast. 

Žetta višhorf kom fram ķ góšri Morgunblašsgrein eftir Harald Žór Jónsson, oddvita og sveitarstjóra ķ Skeiša- og Gnśpverjahreppi 9. janśar 2023 undir fyrirsögninni:

"Forsenda orkuskipta į Ķslandi fyrir įriš 2040".

Žar stóš m.a.:

"Ég leyfi mér aš fullyrša, aš orkuskipti žjóšarinnar gangi ekki eftir, nema haldiš verši įfram aš virkja žetta mikilvęga orkusvęši.  Žegar rķkisstjórn Ķslands setti hins vegar markmiš um orkuskipti fyrir Ķsland, įtti ekkert samtal eša samrįš sér staš um žaš viš sveitarfélögin, en samt er žaš svo, aš žaš eru žau, sem žurfa aš setja virkjanir og tengd mannvirki į ašal- og deiliskipulag sitt įsamt žvķ aš heimila framkvęmdir.  Naušsynlegt er aš hefja samtališ [į] milli rķkis og sveitarfélaga strax, til žess aš orkuskiptin raungerist."

Žetta er žörf og löngu tķmabęr įbending.  Aš samskipti rķkisvalds, stęrsta rķkisorkufyrirtękisins og  sveitarfélaga į orkusvišinu skuli vera ķ lamasessi, eins og höfundurinn rekur, ber vitni um ómarkviss vinnubrögš af hįlfu rķkisvaldsins og rķkisorkufélaganna, og er žessi meinbugur sennilega hluti af skżringunni į žeirri ślfakreppu, sem ķslenzk orkumįl eru ķ.  

Žjóšarskśtunni hefur veriš siglt inn ķ įstand raforkuskorts.  Hann er ekki tķmabundinn, eins og löngum įšur fyrr, heldur langvarandi. Hann stafar ekki einvöršungu af skorti į rafölum til aš svara eftirspurninni, einnig frį nżjum notendum, heldur vegna ónógrar söfnunargetu mišlunarlóna virkjananna, sérstaklega į Tungnaįr/Žjórsįr-svęšinu. 

Aš auka aflgetu virkjananna mun magna orkuvandann, žvķ aš aukiš vatnsrennsli žarf til aš knżja nżja rafala og/eša stęrri rafala.  Ašalvandinn er sį, aš mišlunargeta Žórisvatns er of lķtil.  Til aš bęta śr skįk žarf 6. įfanga Kvķslaveitu, nżtt Tungnaįrlón og Noršlingaölduveitu.  Hvammsvirkjun-95 MW, Holtavirkjun-57 MW og Urrišafossvirkun-140 MW munu bęta mjög śr skįk, žvķ aš žar mun bętast viš um 290 MW afgeta įn žess aš auka žörfina į mišlunargetu.

Landsvirkjun viršist vilja leysa ašstešjandi orkuvanda meš vindmyllužyrpingum.  Žaš er žjóšhagslega óhagkvęmt, af žvķ aš ašrir valkostir til aš auka afl- og orkugetu raforkukerfisins eru hagkvęmari og vegna žess aš mun meiri landverndar- og mengunarbyrši veršur af vindmyllužyrpingum en vatnsorkuvirkjunum (mišlunum og vatnsaflshverflum meš rafölum, spennum, rofum stżribśnaši). Nśna hafa einvöršungu um 0,6 % landsins fariš undir mišlanir, stöšvarhśs, ašrennsli og frįrennslu, flutningslķnur og vegagerš vegna orkumannvirkja.  Landžörf vindmyllužyrpinga ķ km2/GWh/įr er tķföld į viš vatnsaflsvirkjun meš mišlun, ef koma į ķ veg fyrir gagnkvęm skašleg įhrif vindmyllanna vegna vindhvirfla (tśrbślens), sem dregur śr nżtni og veldur titringi.  Žaš er meš eindęmum, ef Orkustofnun, Skipulagsstofnun, Umhverfisstofnun og rįšuneyti orku, umhverfis og loftslags ętla aš hrekja Landsvirkjun frį góšum lausnum į vatnsorkusviši til aš koma į jafnvęgi į milli frambošs og eftirspurnar raforku ķ landinu og yfir ķ alveg afleitar lausnir vindorkuhverflanna. 

  "Ég er mikill virkjanasinni.  Ég geri mér grein fyrir žvķ, hvaš sś gręna orka, sem viš framleišum į Ķslandi, hefur gert fyrir lķfsgęši žjóšarinnar.  Sem sveitarstjóri og oddviti Skeiša- og Gnśpverjahrepps er mér falin sś mikla įbyrgš aš reka sveitarfélagiš. Tryggja hagsmuni ķbśanna.  Tryggja žaš, aš samfélag okkar vaxi og dafni.  Tryggja, aš lķfsgęši okkar aukist.  Er ešlilegt aš breyta byggš ķ fallegri nįttśru, sem er hluti af lķfsgęšum ķbśanna, yfir ķ virkjanasvęši, sem hefur sjónręnt įhrifasvęši upp į meira en 50 km2, til aš tryggja 1-2 störf til framtķšar ķ nęrumhverfi virkjunarinnar ?  Ég held, aš flestir viti svariš.  Eitthvaš meira žarf aš koma til." 

Žaš er vafasamt aš heimfęra žęr fórnir, sem žessar lżsingar oddvitans og sveitarstjórans draga upp mynd af, upp į Hvammsvirkjun.  Stöšvarhśsiš veršur lķtt įberandi, og varla mun bera meira į stķflunni en brś, enda veršur žar akfęrt yfir, og mun sś vegtenging yfir Žjórsį verša sveitarfélögunum beggja vegna lyftistöng. Inntakslóniš veršur alfariš ķ įrfarveginum og mun fegra sveitina.  Sjónręna įhrifasvęšiš, sem hann gerir mikiš śr, eykur fjölbreytnina ķ sveitinni, gerir hana nśtķmalega og mun draga aš henni gesti. 

Žaš er t.d. ekki hęgt aš bera nįttśruinngrip žessarar virkjunar saman viš vindmyllužyrpingu į žessum slóšum.  Slķkt mannvirki fęlir frį vegna hįvaša og grķšarlegt jaršrask į sér staš vegna graftrar fyrir undirstöšum į stóru svęši, žar sem eru vegslóšar og skuršir fyrir rafstrengi frį vindmyllum aš ašveitustöš.  

"Ein af undirstöšum lķfsgęša į Ķslandi er orkuöflun, sem į sér staš į landsbyggšinni.  Samt er žaš skrifaš ķ raforkulög, aš uppbygging atvinnu, sem žarf mikla raforku, raungerist aldrei ķ dreifbżli.  Hvers vegna ?  Vegna žess aš žaš er sérstök veršskrį fyrir dreifingu į raforku ķ dreifbżli og viš, sem bśum į landsbyggšinni žurfum aš greiša hęrra verš fyrir dreifingu į rafmagninu en žeir, sem bśa ķ žéttbżli.  Viš žurfum aš greiša hęrra verš fyrir orku, sem veršur til ķ okkar nęrumhverfi en žeir, sem nota hana ķ žéttbżliskjörnum, tugum og hundrušum km frį framleišslustaš.  Žessu žarf aš breyta strax."

Žetta er alveg rétt hjį höfundinum og hefur ķtrekaš veriš bent į žetta misrétti hér į vefsetrinu og lagšar til leišir til śrbóta. Žaš, sem oddvitinn og sveitarstjórinn vill, er, aš Landsvirkjun veiti sveitarfélögunum, sem hlut eiga aš veitingu framkvęmdaleyfis fyrir Hvammsvirkjun, ašgang aš hluta af orku frį virkjuninni.  Žaš er ešlilegt sjónarmiš, aš frį ašveitustöšinni, sem reist veršur viš Žjórsį til aš taka viš orku frį virkjunum Nešri-Žjórsįr og tengja hana viš stofnkerfi landsins, verši rofar fyrir orku innan sveitarfélaganna, u.ž.b. 10 MW.  Ķ grein höfundar segir, aš stofnkostnašur Hvammsvirkjunar verši lķklega um mrdISK 50.  Žį mį reikna śt, aš kostnašur viš žessa orkuvinnslu veršur um 38,9 USD/MWh (5,6 ISK/kWh), og er žaš sanngjarnt verš frį virkjuninni til innansveitarnota, en til višbótar kemur flutningskostnašur aš ašveitustöšinni, og Landsvirkjun žyrfti aš nišurgreiša dreifinguna, žar til stjórnvöld loksins leišrétta téša mismunun notenda dreifiveitnanna.  Žį er hins vegar höfušverkur sveitarfélaganna, hverjir eiga aš njóta žessara vildarkjara ? 

Aš lokum stóš ķ žessari athyglisveršu grein:

"Ef orkuskipti žjóšarinnar eiga aš geta įtt sér staš, žį žarf rķkisstjórn Ķslands og žingmenn į Alžingi aš hefja samtališ viš sveitarstjórnir į landsbyggšinni um sanngjarna skiptingu į aušlindinni, sem orkan er. Tryggja žarf jafnt verš į dreifingu raforku ķ dreifbżli og žéttbżli.  Tryggja žarf, aš nęrsamfélagiš, žar sem orkan į uppsprettu, njóti įvinnings af žeim veršmętum, sem hśn skapar, ekki bara į framkvęmdatķma viš byggingu virkjana, heldur sem hlutdeild ķ žeim veršmętum, sem verša til į hverjum tķma meš orkuframleišslunni. Žaš samtal žarf aš hefjast strax til aš tryggja, aš farsęl orkuskipti žjóšarinnar nįi fram aš ganga fyrir įriš 2040."

Žarna viršist oddvitinn og sveitarstjórinn fara fram į gjald til viškomandi sveitarfélaga af orkunni frį Hvammsvirkjun, ef hśn er seld į hęrra verši en nemur framleišslukostnaši virkjunarinnar (38,9 USD/MWh=5,6 ISK/kWh).  E.t.v. er hęgt aš semja tķmabundiš um slķkt, en aš auki koma fasteignagjöld ķ hlut sveitarfélaga, žar sem mannvirki eru stašsett, og aršurinn af rķkisfyrirtękjunum kemur ķ hlut žessara ķbśa, eins og annarra ķbśa landsins.  


Utan gįtta

Loftslags-, orku- og umhverfisrįšherra viršist vera haldinn žeirri meinloku, aš Ķslendingar séu aš missa af lestinni, af žvķ aš žeir hafa ekki enn sett lög um vindmyllužyrpingar og ekki heimilaš uppsetningu žeirra, žó aš (erlendir) fjįrfestar bķši ķ röšum eftir samžykki viškomandi yfirvalda fyrir uppsetningu og rekstri slķkra orkuvera. Hvers vegna sżna žeir žennan įhuga nśna ? 

Žeir kunna aš sverma fyrir hęrri nżtingu mannvirkjanna en algengt er annars stašar į landi vegna žess, hversu vindasamt hér er, en žį žurfa žeir aš taka meš ķ reikninginn višhaldsžörf ķ sviptivindasömu landi og óvenju hįtt rakastig, sem vafalaust mun valda meira ķsingarįlagi į spaša, legur og buršarsślu en margir rekstarašilar žessara mannvirkja eiga aš venjast. Žaš er heldur ekki hlaupiš aš žvķ aš komast aš til višhalds og višgerša stóran hluta įrsins į mörgum žeirra staša, sem téšir fjįrfestar hafa nś augastaš į.

Er einhver markašur fyrir vindmyllurafmagn į Ķslandi ?  Lķklega treysta žessir fjįrfestar į, aš į Ķslandi verši višvarandi raforkuskortur, og žess vegna muni t.d. eigendur raforkuvera, sem hįš eru vatni śr mišlunarlónum, grķpa hvert tękifęri fegins hendi til aš kaupa af žeim rafmagn og spara vatn. Ef hins vegar śrtöluraddir į sviši hefšbundinna ķslenzkra virkjana verša ekki lįtnar komast upp meš aš virka eins og 5. herdeild spįkaupmanna į sviši vindorku og hér veršur ķ nįinni framtķš stašiš myndarlega aš virkjun jaršgufu og vatnsafls, žį mun markašurinn engan įhuga hafa fyrir vindorkurafmagni, sem er bęši ótryggt og dżrt og flękir fyrir beztun į rekstri ķslenzka raforkukerfisins m.t.t. hįmörkunar į nżtni viš nżtingu orkulindanna. 

Noregur er vatnsorkuland, eins og hérlendis er kunnugt, en samt hafa veriš settar žar upp vindmyllur ķ talsveršum męli.  Žetta hefur valdiš spjöllum į viškvęmri nįttśru ķ einu fegursta landi Evrópu. Žess vegna fer andstaša almennings žar ķ landi mjög vaxandi gegn žessari raforkuvinnslu, enda er hśn aš miklu leyti fyrir utanlandsmarkaš.  Sömu sögu er aš segja hvašanęva aš śr Evrópu, en žar eru landskortur og afleišingar žrengsla vķša drifkraftur mótmęlanna.  Viš hérlendis eigum aš draga lęrdóm af žessu, enda er žetta önnur meginorsök įhuga fjįrfestanna fyrir Ķslandi nśna. 

Hér hafa żmsar kenningar veriš į lofti um, aš sęstrengstenging viš raforkukerfi Evrópu muni fylgja vindmyllužyrpingum į Ķslandi og žį vķsaš til orkulöggjafar Evrópusambandsins ķ žvķ sambandi.  Glöggur mašur hefur leitt aš žvķ lögfręšileg rök, aš innleišing Orkupakka 3 į Ķslandi haustiš 2019 standist ekki lagalega, af žvķ aš sś löggjöf var žį śr gildi fallin hjį ESB og önnur, Orkupakki 4, tekin viš.  Žį er mikilvęgt aš hafa ķ huga, aš orkulöggjöf ESB gildir ekki lengur į Bretlandi, en žangaš var jafnan mestur įhugi į aš leggja aflsęstreng frį Ķslandi. Sęstrengur til ESB-landanna er miklu dżrari framkvęmd, og raforkuflutningur žangaš mun žżša mun meiri orkutöp og žar af leišandi óhagkvęmari rekstur.  Aš lokum er vert aš benda į žann varnagla Alžingis viš innleišingu OP3, aš löggjafinn įskildi sér rétt til aš samžykkja eša hafna slķkri tengingu raforkukerfa. ESA hefur enn ekki gert athugasemd viš žann varnagla.  Aflsęstrengur til Ķslands er žess vegna mjög langsóttur (ólķklegur), en lķfseigur efnivišur samsęriskenningasmiša.  

Žann 30. desember 2022 birtist ķ Morgunblašinu frétt af vištali viš rįšherra, sem viršist ekki įtta sig į afleišingum žess fyrir ķslenzkt žjóšfélag og nįttśru landsins, ef stjórnvöld nś ętla aš reiša sig į vindorku til raforkuöflunar fyrir hagkerfi ķ vexti, og sem žar aš auki stendur nś frammi fyrir orkuskiptum, sem reist verša į raforku śr sjįlfbęrum orkulindum.  Fréttin bar lęvķsan titil, ęttašan frį sama rįšherra:

"Nęrumhverfiš njóti įvinnings".

Hśn hófst žannig:

"Vinna starfshóps, sem ętlaš er aš undirbśa nżjar reglur (svo !) um nżtingu vindorku, gengur vel aš sögn Gušlaugs Žórs Žóršarsonar, umhverfis-, orku- og loftslagsrįšherra.  Jafnframt er unniš aš žvķ ķ 2 öšrum hópum aš bera saman reglur ķ nokkrum öšrum löndum og kanna, hvar hęgt er aš reisa vindorkuver į hafi.  Ętlazt er til, aš starfshópurinn skili tillögum ķ formi draga aš lagafrumvarpi fyrir 1. febrśar [2023]."

Meš öšrum oršum vinnur rįšherra nś aš undirbśningi žess aš ryšja vindorkužyrpingum leiš inn ķ ķslenzkt samfélag og ferst verkiš óhönduglega.  Ķ staš žess aš kynna sér rękilega kosti og galla, ž.e. reynsluna af vindorkuverum ķ nokkrum löndum, žį er fariš yfir regluverkiš, žótt žaš hafi gefizt misjafnlega og vķša leitt til haršrar gagnrżni.  Aš taka raunstöšuna fyrst ķ mismunandi löndum er naušsynlegur undanfari žess aš semja regluverk um vindmyllur fyrir Ķslendinga.  Svona vinnubrögš hafa mjög lķtiš forvarnargildi og eru ógęfuleg. 

Žaš er meš ólķkindum aš setja ķ gang vinnu į vegum rķkisins til aš opna fyrir umsóknir um leyfi til uppsetningar og rekstrar vindmyllužyrpinga į hafi śti.  Žetta eru mengandi fyrirbęri, sem śtheimta mikiš višhald og munu verša annarri umferš til trafala, ašallega fiskiskipum.  Frį Noregi sżna rannsóknir, aš sjįvardżr safnast aš žessum mannvirkjum, og įhrif hįvašans frį vindmylluspöšunum į sjįvardżrin hafa ekki veriš fullrannsökuš.  Vegna grķšarlegs kostnašar viš žessa gerš raforkuvinnslu veršur aldrei neinn markašur hérlendis fyrir rafmagn frį vindmyllum į hafi śti.  Ef ętlunin er aš flytja rafmagniš utan, bętist viš hįr flutningskostnašur, sem śtilokar samkeppnihęfni slķks verkefnis.  Rįšuneytiš er algerlega śti į tśni meš žessa undirbśningsvinnu sķna.  Hvaš er žetta rįšuneyti aš gera til aš aušvelda samžykktarleiš hefšbundinna ķslenzkra virkjana, t.d. vatnsaflsvirkjana į Vestfjöršum, sem eru Vestfiršingum og öllu raforkukerfinu naušsynlegar ?  Er ekki vitlaust gefiš ķ fķlabeinsturninum ?

"Nś er veriš aš undirbśa fjölda vindorkuvera, allt aš 40 į mismunandi stigum, eins og fram kom ķ Morgunblašinu ķ gęr.  Stöšugt bętast viš įform, en framkvęmdir stranda į žvķ, aš stjórnvöld hafa ekki sett sér stefnu.  Gušlaugur Žór bendir į, aš enginn hafi heimild til aš fara ķ framkvęmdir, nema aš undangengnu mati ķ rammaįętlun. Žess mį geta, aš 2 vindorkugaršar Landsvirkjunar eru ķ nżtingarflokki rammaįętlunar, Bśrfellslundur og Blöndulundur, en engir ašrir.  Landsvirkjun undirbżr byggingu beggja vindorkugaršanna og hefur sótt um virkjanaleyfi fyrir Bśrfellslund." 

Žaš er eftir öšru ķ rķkisbśskapinum, aš stęrsta fyrirtękiš į raforkumarkašinum hérlendis, rķkisfyrirtękiš Landsvirkjun, ętli nś aš rķša į vašiš og innleiša ķ ķslenzka nįttśru og samfélag mannvirki til raforkuöflunar, sem eru mengandi og standast engan samanburš viš hefšbundnar ķslenzkar virkjanir, hvaš landžörf į uppsetta afleiningu og hagkvęmni snertir. Ef žessi įform verša aš veruleika, žżšir žaš, aš orkuöflunin veršur miklu įgengari viš nįttśru og mannlķf en nokkur žörf er į, og uppįtękiš mun valda hękkun į raforkuverši ķ landinu og flękja rekstur raforkukerfisins t.d. m.t.t. til hįmarks nżtni bśnašar. 

"Gušlaugur Žór segir, aš ašrar žjóšir hafi nżtt vindorku lengi.  Gott sé aš geta lęrt af reynslu annarra um žaš, hvaš hafi gengiš vel og hvaš mišur.

Eins žurfi aš kortleggja möguleika į aš byggja upp vindorkugarša į hafinu viš landiš.  Aš žessu sé unniš samhliša vinnu 3 manna starfshóps, sem gera muni tillögur um umhverfi vindorkunnar ķ samręmi viš stjórnarsįttmįla rķkisstjórnarinnar." 

 Ef rįšherra vill ekki hętta į aš fara ķ geitarhśs aš leita ullar, ętti hann aš byrja į aš spyrja "ašrar žjóšir", hvort žęr hafi haft yfir aš rįša gnótt annars konar endurnżjanlegra orkulinda til aš virkja ķ žįgu orkuskipta og vaxtar žjóšar og atvinnulķfs nęstu 3 įratugina, žegar žęr hófu aš virkja vindinn.  Lķklegast veršur svariš neitandi, og žar meš mį strax įlykta, aš ašstęšur į Ķslandi séu ósambęrilegar žessum öšrum löndum.  Žessi undirbśningsvinna į vegum rķkisins er unnin fyrir gżg.  

Aš undirbśa vindmyllužyrpingar śti fyrir strönd Ķslands er sömuleišis gagnslaust verkefni, žvķ aš žęr munu jafnan valda umferš į sjó trafala, t.d. fiskiskipa, og įhrifin į lķfrķkiš eru lķtt rannsökuš.  Raforka frį žessum orkuverum er svo dżr, aš ķ fyrirsjįanlegri framtķš veršur enginn innanlandsmarkašur fyrir hana, og flutningurinn til śtlanda į žessari orku ylli heildarkostnaši fyrir žessa raforku žangaš komna, sem mundi gera hana ósamkeppnisfęra žar.

"Gušlaugur telur, aš horfa žurfi til fleiri žįtta viš reglusetningu fyrir nżtingu vindorkunnar en gert er ķ ferli rammaįętlunar.  "Žaš liggur fyrir, aš hvaša leiš, sem viš förum, verša leyfi fyrir vindorkuorkugarši aldrei veitt įn umręšu og vonandi veršur bśiš žannig um hnśtana, aš rödd žeirra, sem nęst bśa, heyrist.  Ég tel mikilvęgt, aš nęrumhverfiš fįi aš njóta žess efnahagslega, žegar vindorkugaršar rķsa", segir Gušlaugur Žór."  

Ķbśar ķ žeim sveitarfélögum, žar sem įform um vindmyllužyrpingar hafa veriš kynnt, hafa vissulega margir hverjir tjįš skošun sķna, og stór hluti ķbśanna hefur lagzt gegn žessum įformum.  Aš veifa pokaskjatta meš silfurpeningum ķ breytir varla miklu, žvķ aš ķ mörgum tilvikum hafa ķbśarnir einmitt įhyggjur af neikvęšum fjįrhagslegum afleišingum fyrir žį atvinnustarfsemi, sem fyrir er, og af veršfalli eigna sinna į įhrifasvęši vindmyllužyrpinganna.  Žaš er žess vegna ekki sérstaklega skynsamlegt af rįšherranum aš fara inn į žessa braut.  

 

 

 

 

 

 

 

         

  


Hvaša žżšingu hefur ACER-dómur lögmannsréttarins norska ?

Hérlendis hefur hlakkaš ķ verjendum innleišingar orkulöggjafar Evrópusambandsins (ESB) į Ķslandi meš misvišeigandi hętti yfir dómi Borgaržings Lögmannsréttarins ķ mįli samtakanna "Nei til EU", NtEU, gegn norska rķkinu.  Deilan snżst um, hvort Stóržinginu hafi veriš heimilt ķ marz 2018 aš įkveša aš lįta ašeins einfaldan meirihluta rįša śrslitum atkvęšagreišslu um Orkupakka 3, OP3, eša hvort žinginu hafi boriš samkvęmt Stjórnarskrį Noregs aš višhafa kröfu um aukinn meirihluta, sem jafngildir a.m.k. 75 % stušningi a.m.k. 2/3 Stóržingsmanna, ž.e. a.m.k. 50 % stušningi allra žingmannanna.

Morten Harper, lögfręšingur og leištogi greininga hjį NtEU, skrifaši um mįliš į vefsetur samtakanna 8. desember 2022, og žar sem sjónarmiš hans og tślkun kunna aš vekja įhuga sumra hérlendis, fer hér į eftir žżšing į fyrsta hluta af žremur ķ grein hans:

"Žann 7. desember [2022] var kvešinn upp dómur ķ ACER-mįlinu ķ Borgaržingi lögmannsrétti.  Ķ réttinum sįtu 3 fagdómarar og 2 leikmenn, og dómurinn var samhljóša.  Tökum nišurstöšuna fyrst:

  "Įlyktun Lögmannsréttarins er, aš Stóržingiš gat veitt heimild til stašfestingar į samžykkt nr 93/2017 frį EES-nefndinni samkvęmt ašferšinni, sem fyrirskrifuš er ķ Stjórnarskrįnni, gr. 26, liš 2.  Įfrżjun Nei til EU er žess vegna hafnaš." (Dómsorš, s. 37.)

Žótt rķkiš hafi hlotiš mešbyr, žarf NtEU samt ekki greiša mįlskostnaš rķkisins ķ žingréttinum og lögmannsréttinum. Lögmannsrétturinn rökstyšur žetta meš žvķ, aš mįliš hafi fjallaš um "umdeild, óśtkljįš og grundvallandi lagaspurningar, sem séu verulega samfélagslega įhugaveršar" (sķša 38).

RÉTTURINN METUR FORMLEGT VALDAFRAMSAL

Lögmannsrétturinn tekur fram, aš žaš, sem metiš er ķ mįlinu, er valdaframsal til aš taka įkvaršanir, sem eru bindandi ķ Noregi; ekki umfang orkuregluverks, sem bindur Noršmenn sem žjóš (žjóšréttarlegar skuldbindingar). "Lögmannsrétturinn undirstrikar, aš  framkvęmdin sé reist į strangri ašgreiningu į milli formlegs og raunverulegs valdaframsals ...", eins og segir ķ dóminum (s. 16), žar sem einnig stendur:

   "Spurningin um valdframsal til alžjóšlegra stofnana hefur į sķšustu įratugum oršiš raunhęfara višfangsefni, ekki sķzt vegna EES-samningsins, sem gekk ķ gildi 1. janśar 1994. Žetta stendur einkum ķ sambandi viš, aš ESB-samvinnan hefur stöšugt fęrzt ķ įtt til aukinnar samręmingar og stjórnunar meš myndun ESB-stofnana meš yfiržjóšlegt vald til įkvöršunartöku, sem hefur beina verkun ķ ašildarlöndunum.  Innan EES-samstarfsins hefur lausnin venjulega veriš sś aš veita ESA samsvarandi vald til įkvaršanatöku meš verkun ķ EFTA-löndunum aš žvķ gefnu, aš įkvaršanirnar endurspegli ķ heild sinni gjörninga ESB.  Um žaš eru samt dęmi, aš vald hafi veriš fęrt til ESB-stofnana.  Vķsaš er til umfjöllunarinnar ķ HR-2021-655-P, Greinargerš, atriši 3.3-3.8." (Sķša 15.)

 Ennfremur skrifar rétturinn, aš EES-samningurinn og norsk samžętting ķ orkumarkaš ESB jafngildi verulegu valdframsali ķ raun:

"Žįtttaka Noregs į Innri orkumarkaši ESB og žjóšréttarlegar skuldbindingar okkar į žessu sviši hefur mikla žżšingu fyrir stjórnun norskra orkumįla.  Hśn hefur t.d. įhrif bęši į afhendingaröryggiš og veršmyndunina į rafmagni ķ Noregi.  Eins og meš EES-samninginn sem slķkan felur žetta ķ raun ķ sér verulegt valdframsal.  Žessar įhrifarķku og umfangsmiklu žjóšréttarlegu skuldbindingar eru engu aš sķšur ķ sjįlfum sér įn vafa innan samningsvaldsvišs samkvęmt Stjórnarskrį - liš 2, og eru ekki til śrskuršar ķ žessu mįli.  Stjórnarskrįrspurningin - lagaeftirlitiš - ķ žessu mįli į einungis viš formlega valdiš, sem var framselt viš samžykki Stóržingsins 22. marz 2018, sbr liš 3.1 aš ofan." (Sķšur 25-26.) 

 

UPPSÖFNUN: MARGT SMĮTT GERIR EITT STÓRT

 NtEU hélt žvķ fram, meš vķsun til greinargeršar Hęstaréttar um 4. jįrnbrautarpakka ESB (marz 2021), aš fullveldisframsališ ķ mįlinu verši aš meta sem heild meš öšru valdframsali į orkusvišinu.  Žaš spannar nokkrar reglugeršir Framkvęmdastjórnarinnar og 4. orkupakka ESB, sem aš efni til var žekktur, žegar Stóržingiš tók sķna ACER-įkvöršun ķ marz 2018 (4. orkupakkinn var lagšur fram sem tillaga Framkvęmdastjórnarinnar, hann var samžykktur ķ ESB 2019). Rķkiš hefur hins vegar hafnaš žvķ aš taka tillit til uppsöfnunar, žar sem safnaš er saman nokkrum Stóržingssamžykktum til aš meta, hversu įhrifarķkt valdframsališ hefur veriš.  

NtEU fęr aš nokkru leyti stušning viš žetta sjónarmiš.  Lögmannsrétturinn skrifar:

"Regla um uppsöfnun styšur aš hafa beri hlišsjón af  raunverulegri og skilvirkri minnihlutavernd. Ef tiltekiš valdframsal er einvöršungu metiš einangraš og ekki er höfš hlišsjón af fyrra valdframsali, mun ķ tķmans rįs - smįmsaman - geta įtt sér staš valdframsal, sem er langtum meira en lķtt įhrifarķkt fyrir žjóšlķfiš.   (...)   Į grundvelli einróma greinargeršar Hęstaréttar og meš tilliti til raunverulegrar og skilvirkrar minnihlutaverndar leggur Lögmannsrétturinn til grundvallar geršum sķnum, aš reglan um uppsöfnun sé ķ gildi viš mat. Aš mati Lögmannsréttarins nęr minnihlutaverndin lengra en bara til aš hindra snišgöngu."(Sķša 19.) 

Ennfremur segir ķ dóminum:

 "Lögmannsrétturinn telur, aš varšandi spurninguna um aš heimila valdframsal til ESB/EES-stofnana į orkusvišinu verši aš hafa ķ huga valdframsal, sem įšur hafi fariš fram į žessu sviši. Žar sem įšur hefur ekki fariš fram valdframsal į orkusviši, hvorki meš sjįlfum EES-samninginum eša seinni lagagjöršum fram aš og meš Orkumarkašspakka 2, fjallar Lögmannsrétturinn ekki nįnar um, hvaša sértękari kröfur veršur aš gera t.d. til mįlefnalegs og tķmanlegs samhengis į milli valdframsala." (Sķša 20.)

Hér veršur réttinum reyndar į fingurbrjótur.  Žaš er rangt, aš įšur hafi ekki įtt sér staš valdframsal į orkusvišinu.  Reglugerš (EB) 1228/2003 um višskipti meš rafmagn, sem var hluti af ESB-Orkumarkašspakka 2 og var innleiddur ķ EES įriš 2007, felur ķ sér bęši upplżsingaskyldu og og sektarheimild.  Ķ įliti sķnu 8. desember 2004 komst Lagadeild Stóržingsins aš žeirri nišurstöšu, aš valdiš til aš sekta "meš vafa" vęri įhrifalķtiš (sjį frv. 4 S (2017-12018), sķšu 28).

Lögmannsrétturinn styšur ekki sjónarmiš NtEU um, aš einnig sķšari tķma valdframsal skuli taka meš ķ reikninginn:

"Aš mati Lögmannsréttarins getur uppsöfnunarreglan ašeins virkaš "aftur į bak ķ tķma". Žetta gildir óhįš žvķ, hversu sterk mįlefnaleg eša tķmanleg tenging er viš framtķšar framsal." (Sķša 20.)

Rétturinn telur heldur ekki, aš žęr 4 reglugeršir Framkvęmdastjórnarinnar, sem eru višbętur viš Orkupakka 3 og voru teknar inn ķ EES-samninginn 2021, "réttarlega séš varpi ljósi į innihald og umfang valdsins, sem var framselt įriš 2018" (sķša 33). 

Samt stendur ķ dóminum, aš "vald ESA til aš taka įkvaršanir, sem varša RME [orkulandsreglara Noregs] sem óhįš stjórnvald [var] aukiš" (sķša 32)."

Lögmannsrétturinn fellst aš sumu leyti į rök NtEU, en žaš hefur alltaf veriš ljóst, aš til aš snśa viš įkvöršun Stóržingsins fyrir rétti ķ Noregi žyrfti hiš pólitķska deilumįl aš vera hafiš yfir lagalegan efa.  Samt veršur nś žessi leiš reynd til žrautar fyrir Hęstarétti Noregs. Žetta deilumįl sżnir, hversu hępiš er aš kveša į um žaš ķ stjórnarskrį, aš žingiš geti metiš žaš sjįlft, hvers konar kröfur eigi aš gera um atkvęšagreišslu žess, ž.e. hvort einfaldur meirihluti skuli duga eša regla um aukinn meirihluta višhöfš.  Žaš hlżtur jafnan aš vera freistandi ķ įgreiningsmįlum, žegar einfaldur meirihluti žings vill framselja vald til erlendrar stofnunar, žar sem landiš er ekki fullgildur ašili, aš lįta einfaldan meirihluta duga.  

Annar hluti af žremur žessarar greinar Mortens Harpers veršur birtur ķ nęsta pistli hér į vefsetrinu.  

 

 

 

 


Nż skattheimta veldur kollsteypu ķ strandbyggšum Noregs

Nżlega bįrust fregnir af fįheyršri fyrirhugašri višbótar skattheimtu norsku rķkisstjórnarinnar undir forsęti forrķks krata, Jonasar Gahr Störe, af atvinnustarfsemi, sem hefur veriš hryggjarstykkiš ķ byggšum mešfram endilangri strandlengju Noregs. Fyrir vikiš varš strax fjįrmagnsflótti śr greininni, fyrirtęki lögšu fjįrfestingar į ķs og geršu įętlanir um aš draga śr starfsemi og fękka starfsfólki. Žetta mun valda atvinnuleysi ķ byggšunum, ef śr veršur, og fólksflótta.  Žannig er žetta skólabókardęmi um skašleg įhrif rķkisvaldsins, žegar žaš veršur of gķrugt og gengur of hart aš fyrirtękjunum. 

Žetta sżnir lķka vanžekkingu embęttismanna og stjórnmįlamanna į atvinnustarfseminni, samkeppnishęfni hennar og burši til aš bera miklu meiri skattheimtu en fyrirtęki ķ annars konar starfsemi žurfa aš bśa viš. Hiš opinbera veršur aš gęta jafnręšis og mešalhófs. Ef kżrin er ofmjólkuš, eyšileggst jśgriš strax, kżrin veikist og hęttir aš gefa nokkuš af sér, og fólkiš į bęnum lepur fyrir vikiš daušann śr skel.  Vönduš greining veršur aš vera undanfari nżrrar skattheimtu.  

Gunnlaugur Snęr Ólafsson, blašamašur, tók saman  fróšlega fréttaskżringu ķ 200 mķlum Morgunblašsins 1. desember 2022 um žaš, hvernig rķkisstjórn Noregs viršist fara offari ķ skattheimtu į sjókvķaeldi viš Noregsstrendur. Ofurskattheimta į aldrei viš og sķzt, žegar samkeppnisgreinar į alžjóšlegum mörkušum eiga ķ hlut, og tķmasetningin er alslęm, žvķ aš nś haršnar į dalnum į matvęlamörkušum Evrópu og vķšar. Žaš gęti leitt til lękkunar į dżrum matvęlum, ef ódżrari stašgönguvara er fyrir hendi.  Fréttaskżring Gunnlaugs bar fyrirsögnina:

"Ringulreiš vegna aušlindagjalds".

Hśn hófst žannig:

"Óhętt er aš segja, aš tillaga norsku rķkisstjórnarinnar um aš innleiša nżjan aušlindaskatt, s.k. grunnleigu, į sjókvķaeldi hafi falliš ķ grżttan jaršveg ķ samfélögunum mešfram strandlengju landsins.  Skattahękkunin, sem lögš er til, hefur haft żmsar hlišarverkanir, sem ekki viršist hafa veriš gert rįš fyrir viš mótun tillögunnar.  Fyrirtęki hafa hętt viš fjįrfestingar, gripiš til uppsagna, og norska rķkisstjórnin hefur žurft aš minnka gjaldstofn nżs aušlegšarskatts sem og [aš] bęta upp hundruša milljóna tap norska fiskeldissjóšsins, "Havbruksfondet"." 

Hér er hrapaš ótrślega aš višbótar gjaldtöku, og jafnvel vafamįl, hvort nokkur žörf var į einhverri višbótar gjaldtöku.  Fyrir vikiš og vegna orkumįlanna koma nś norsku stjórnarflokkarnir afar illa śt ķ fylgisathugunum į landsvķsu, og mį segja, aš Mišflokkurinn hafi bešiš afhroš, en hann er dęmigeršur dreifbżlisflokkur, og fjįrmįlarįšherrann er formašur hans.  Fylgi Verkamannaflokksins hefur rżrnaš minna, en tęp 3 įr eru ķ nęstu Stóržingskosningar, og stjórnarflokkarnir gętu nįš vopnum sķnum į kjörtķmabilinu. 

"Norska rķkiš gerir rįš fyrir, aš grunnleigan, įsamt tekjuskatti lögašila, geri žaš aš verkum, aš jašarskattar fiskeldisfyrirtękja verši 62 %, en aš skatthlutfalliš verši 51,3 %.  Į móti benda fiskeldis- og vinnslufyrirtękin į, aš grunnleigan, sem lögš er til, bętist viš hękkun aušlegšarskatts į framleišsluleyfi, sem hafa veriš śt gefin, hękkun tekjuskatts lögašila, hęrra framleišslugjald og hęrri aušlindaskatt.  Žaš sé žvķ ķ raun veriš aš leggja 80 % skatt į sjókvķaeldiš."

Hér hefur norsku rķkisstjórninni oršiš alvarlega į ķ messunni.  Enginn heišarlegur atvinnuvegur getur stašiš undir žvķlķkri ofurskattheimtu, og žess vegna er rķkisstjórnin ķ raun aš kippa fótunum undan blómlegri atvinnugrein, og um leiš munu sjįvarbyggšir vķša hrynja.  Žetta eru ótrślegar ašfarir Trygve Magnus Slagsvold Vedum, sem veriš hefur fjįrmįlarįšherra sķšan ķ október 2021 og formašur Mišflokksins sķšan 2014.  Vedum er garšyrkjumašur frį Stange ķ Innlandet og hefur setiš į Stóržinginu sķšan 2005. 

Fylgi Mišflokksins hefur nś hruniš nišur ķ "bjórstyrk".  Vedum veršur aš leišrétta mistök sķn. Fyrirtęki eru ekki mjólkurkżr fyrir hiš opinbera.  Žau eru til aš skapa veršmęti og atvinnu.  Ef žau hagnast og geta žar af leišandi borgaš tekjuskatt, er žaš jįkvętt.  Gjaldheimta af aušlindanotkun og framleišslu er vandmešfarin, og žar veršur aš gęta sanngirni og  jafnręšis, svo aš stjórnvöld skekki ekki samkeppnishęfni um fjįrmagn, starfsfólk og markaši. 

"Ķ kjölfar tilkynningar norsku rķkisstjórnarinnar um nżja grunnleigu af sjókvķaeldi hófu hlutabréf fiskeldisfyrirtękjanna, sem skrįš eru ķ kauphöllina ķ Ósló, aš falla.  Veršmęti žeirra dróst į einum degi saman um mrdNOK 44, um mrdISK 632, eins og gengiš er nś.  Samhliša hafa fyrirtękin sett fjįrfestingar fyrir um mrdNOK 24 į ķs."  

Žetta sżnir, hvaš tilkynningar rįšherra um fyrirętlanir rķkisstjórnarinnar geta veriš afdrifarķkar fyrir fjįrhagsstöšu fyrirtękja og atvinnuöryggi launžega.  Žetta į alveg sérstaklega viš, žegar fyrirętlun rįšherra er ķžyngjandi fyrir fyrirtęki, sem skrįš eru ķ kauphöll.  Žau verša aš stķga varlega til jaršar, og žaš verša lķka viškomandi stjórnvöld og gagnrżnendur žessara fyrirtękja aš gera. Hérlendis hafa fyrirtęki ekki žurft aš žola kollsteypur af žessu tagi af hendi fjįrmįlarįšherra frį dögum "einu hreinu vinstri stjórnarinnar" 2009-2013, en sum hafa mįtt žola miklar įgjafir og jafnvel herferšir ķ fjölmišlum og af hendi fjölmišla. Er žar oft hįtt reitt til höggs af mismikilli fyrirhyggju og ķgrundun.

"Um mišjan nóvember [2022] sagši fiskeldisfyrirtękiš Salmar upp 851 starfsmanni ķ vinnslustöšvum félagsins į Fröya og Senja.  Įstęša uppsagnanna var ķ fréttatilkynningu sögš tillaga rķkisstjórnarinnar um auknar įlögur į greinina, "sem hefur eyšilagt markašinn fyrir langtķma samninga į föstu verši. [...] Slķkir samningar eru venjulega geršir löngu fyrir afhendingu, og eru žeir algjörlega naušsynlegir til aš fylla ašstöšuna af nęgri vinnslustarfsemi", sagši ķ fréttatilkynningunni." 

Axarskapt norsku rķkisstjórnarinnar hefur haft hrapallegar afleišingar fyrir atvinnuöryggi starfsmanna fiskeldisfyrirtękjanna į strönd Noregs.  Įšur en einhverjum hérlendum stjórnmįlamanni dettur nęst ķ hug aš fara fram meš vanhugsašar tillögur um aušlindagjald, framleišslugjald eša hvaša nöfnum, sem tjįir aš nefna gjaldtökuhugmyndir žeirra, ęttu žeir aš leiša hugann aš alvarlegum afleišingum slķkra gjörša hjį fręndum vorum, Austmönnunum.   

 


Fyrsti innlendi rįšherrann

Heimastjórnin 1904 markaši meiri žįttaskil en sś stjórnkerfisbreyting ķ Danaveldi ein og sér gaf tilefni til aš ętla, aš verša mundi.  Įstęša žess var einfaldlega sį mannkostamašur af ķslenzku bergi brotinn, sem til starfans valdist.  Hetjuljómi hefur leikiš um manninn Hannes Hafstein, fyrsta rįšherrann meš skrifstofu ķ gamla og ķburšarlausa stjórnarrįšshśsinu viš Lękjartorg, ķ huga höfundar žessa vefpistils, sķšan hann į ęskuįrum sķnum réšist ķ aš lesa višamikiš nżśtkomiš ęvisögurit žessa manns, sem hann hafši kynnzt örlķtiš viš aš vera lįtinn lęra nokkur kvęša hans utanbókar ķ barnaskóla.

Viš lestur įgętrar yfirlitsgreinar nafna hans, Hólmsteins Gissurarsonar og fręnda žessa höfundar um ęttir Vatnsdęlinga ķ A-Hśnavatnssżslu, ķ Morgunblašinu 13. desember 2022, rifjušust upp kynnin af žessu glęsi- og gįfumenni.

Hannes Hafstein skildi vel, hvaš žjóš hans žurfti mest į aš halda, og meš skįldlegu innsęi sķnu hefur hann vafalaust skynjaš, hvķlķka ofurkrafta yrši hęgt aš beizla meš žjóšinni, ef hśn ašeins fengi žau tękifęri, sem dygšu til atvinnuuppbyggingar.  Tvennt žurfti til aš virkja žessa krafta: erlent fjįrmagn (innlent var ekki til ķ teljandi męli) og verktęknilega žekkingu. Hann lagši grunn aš hvoru tveggja meš žvķ aš laša erlent fjįrfestingarfjįrmagn til landsins, og hann lagši grunn aš verklegum framförum ķ landinu į sviši veitna, vega- og brśargeršar meš žvķ aš skipa Jón Žorlįksson, Landsverkfręšing, 1905. 

Jón Žorlįksson fęddist į Vesturhólum ķ V-Hśnavatnssżslu.  Hann var einn nįnasti og eindregnasti stušningsmašur Hannesar Hafstein į Heimastjórnarįrunum, 1904-1918.  Nś veršur vitnaš ķ téša grein Hannesar Hólmsteins:

  "Stjórnmįlamašurinn Hannes Hafstein":

"En žaš var eins og nż tķš gengi ķ garš įriš 1904, žegar žaš geršist hvort tveggja, aš Ķslendingar fengu heimastjórn og aš nżr banki tók til starfa, Ķslandsbanki, sem įtti įsamt Landsbankanum eftir aš fjįrmagna vélvęšingu fiskiskipaflotans. 

Fyrir einstaka tilviljun varš nś fyrsti ķslenzki rįšherrann skįldiš, sem hafši ort hvaš bezt um framfaražrį žjóšarinnar, Hannes Hafstein.  Ķ dag er žess minnzt, aš 100 įr eru lišin frį lįti hans.  Jafnvel heitir andstęšingar Hannesar višurkenndu į sinni tķš, aš hann vęri ekki ašeins snjallt og rismikiš skįld, heldur lķka glęsimenni, sem vęri gešfelldur ķ viškynningu, vinmargur og vinsęll og kynni aš koma viršulega fram fyrir Ķslands hönd.  

Honum var hins vegar stundum brugšiš um aš hafa ekki ašra hugsjón en eigin frama.  Žvķ fór žó fjarri.  Hannes stóš traustum fótum ķ ķslenzkri stjórnmįlaarfleifš og hafši til aš bera sterka sannfęringu, žótt vissulega vęri hśn milduš af ešlislęgri sįttfżsi og langri reynslu."

Vissulega var Hannes Hafstein hugsjónamašur og meginhugsjón hans var sś aš bęta hag ķslenzku žjóšarinnar meš hjįlp nśtķma tękni og erlends fjįrmagns.  Žetta varš sķšan meginžema framfarasinna hérlendis alla 20. öldina, og aušvitaš mįtti hann kljįst viš żmiss konar dragbķta, en hann įorkaši samt višamiklu verki ķ samstarfi viš Landsverkfręšing sinn og marga ašra, sem sįu, hvaš žurfti aš gera og fundu śt, hvernig ętti aš gera žaš.  Ekki vantar heldur dragbķta į framfarir 21. aldarinnar, og žeir klęšast margir dulargervi landverndar og heimsendaspįmennsku į grundvelli rangs mats į hlżnun andrśmslofts, eins og menn geta séš, ef žeir fletta upp į "Dr John Christy, director of the University of Alabama/Huntsville“s Earth System Science Centre, ESSC". 

"Hannes Hafstein var umfram allt žjóšrękinn og frjįlslyndur framfarasinni.  Ķ minningargrein sagši einn nįnasti samstarfsmašur hans, Jón Žorlįksson, forsętisrįšherra:

"Grundvallarhugsun Hannesar Hafstein ķ sambandsmįlinu hygg ég hafa veriš žį, aš hann vildi afla landinu žeirra sjįlfstęšismerkja og žess sjįlfstęšis, sem frekast var samrżmanlegt žeirri hugsun aš halda vinfengi danskra stjórnmįlamanna og fjįrmįlamanna og įhuga hjį žeim fyrir žvķ aš veita žessu landi stušning ķ verklegri framfaravišleitni sinni."" 

Žarna er vel aš orši komizt, og Jón Žorlįksson mįtti trśtt um vita hugaržel sķns nįna samverkamanns.  Žarna kemur vel fram, hversu raunsęr og mikill raunhyggjumašur Hannes Hafstein var.  Hann notaši žó  skįldlega andagift sķna til aš vķsa sér leiš, en sķšan raunsęiš til aš komast sem hrašast įfram og sem lengst.  Hann vildi ekki ganga svo langt ķ sjįlfstęšismįlinu, aš Danir gęfu Ķslendinga upp į bįtinn.  Hann vildi einfaldlega nżta verkžekkingu žeirra og markašsžekkingu til hagsbóta fyrir landslżš, į mešan honum yxi fiskur um hrygg ķ efnalegu tilliti.

  Žetta minnir dįlķtiš į žróun virkjanatękninnar ķ landinu į 20. öldinni.  Fyrir utan virkjanir bęjarlękjanna var hönnun og verkstjórn aš mestu ķ höndum fyrirtękja į Noršurlöndunum og annars stašar fram aš og meš Bśrfellsvirkjun, en meš henni uršu umskipti ķ verklegum efnum į žessu sviši, og verksmišjan, sem hśn knśši, ISAL ķ Straumsvķk, markaši lķka žįttaskil ķ tęknilegum efnum į išnašarsvišinu.

  Hannes Hafstein var tvķmęlalaust frumkvöšull ķ hópi stjórnmįlamanna um žróun ķslenzkra atvinnuvega inn ķ nśtķmann. Žaš, sem geršist ķ žeim efnum į 20. öldinni, var afrek į evrópskan męlikvarša og žótt vķšar vęri leitaš. 

"Hannes vildi, aš Ķslendingar vęru vinir annarra žjóša, ekki sķzt višskiptavinir žeirra, en hann vildi ekki, aš žeir vęru žegnar žessara žjóša, heldur skyldu žeir rįša eigin mįlum, vera fullvalda žjóš.  En sś fullvalda žjóš gat ekki lifaš į munnvatni og fjallagrösum, heldur žurfti hśn erlent fjįrmagn til aš nżta kosti lands og sjįvar.  Haga varš žvķ mįlum hyggilega, laša śtlendinga aš ķ staš žess aš fęla žį frį."

Žetta er hverju orši sannara, og žetta varš pólitķsk arfleifš žeirra barįttufélaganna, Hannesar Hafstein og Jóns Žorlįkssonar.  Jón Žorlįksson varš įriš 1929 formašur Sjįlfstęšisflokksins, sem žį var stofnašur viš sameiningu Ķhaldsflokksins og Frjįlslynda flokksins.  Sjįlfstęšisflokkurinn hefur allan tķmann stašiš vörš um žetta grundvallarstef ķ framfarasókn žjóšarinnar. Framfarasóknin tafšist mikiš ķ Kreppunni miklu į 4. įratugi 20. aldarinnar, žegar Framsóknarflokkur og Alžżšuflokkur komu į haftabśskap, sem varši hér lengur en ķ nokkru öšru lżšręšisrķki Evrópu, og žjóšin var ekki leyst śr višjum višskiptahaftanna fyrr en Višreisnarstjórnin undir forystu Sjįlfstęšisflokksins komst hér til valda 1959. 

Framsóknarflokkurinn og Alžżšubandalagiš, forveri vinstri gręnna og Samfylkingar, böršust t.d. hatrammlega gegn Bśrfellsvirkjun og ISAL į sinni tķš, en Sjįlfstęšisflokkur og Alžżšuflokkur voru žį ķ raun aš framfylgja stefnu fyrsta rįšherrans og fyrsta formanns Sjįlfstęšisflokksins. Nś hafa afturhaldsöflin tekiš į sig ašra mynd, dulargervi, reynt aš ašlaga sig ašstęšum. 

"Žessa hugsun um afstöšu Ķslendinga til annarra žjóša mį rekja allt til Snorra Sturlusonar [Reykholtshöfšingja], en hann samdi ręšu Einars Žveręings, sem įtti aš hafa veriš flutt į Alžingi įriš 1024, žį er Žórarinn Nefjólfsson bar Ķslendingum boš Ólafs digra um, aš žeir geršust honum handgengnir.  Snorri lętur Einar segja, aš vķst sé žessi konungur góšur, en hitt sé ljóst, aš konungar séu misjafnir, sumir góšir og ašrir ekki, og sé žvķ Ķslendingum bezt aš hafa engan konung.  Ķslendingar skuli hins vegar vera vinir Ólafs konungs og gefa honum gjafir.  Ķ Heimskringlu Snorra er eitt meginstefiš, aš öšru hverju komist til valda konungar, sem heyi strķš og leggi į žunga skatta landslżš til óžurftar."

Aš jįta konungi hollustu gat auk skattskyldunnar vafalķtiš leitt til herskyldu ungra Ķslendinga, ef konungur framkvęmdi herśtboš.  Žį var įkjósanlegra fyrir Ķslendinga aš geta vališ sér flokk strķšandi fylkinga ķ Noregi, eins og Snorri gerši ķ įtökum Skśla jarls og Hįkonar gamla, en žar vešjaši Snorri į rangan hest, sem varš honum dżrkeypt.

Žormóšur Kolbrśnarskįld gekk ķ liš Ólafs digra, varš hjį honum hiršskįld og féll meš honum į Stiklastöšum 1030.  Žegar ör var dregin śr brjósti hans ķ sjśkratjaldi konungsmanna, fylgdu hvķtleitar trefjar meš, sem lķktust fitu. Skįldiš brįst viš meš žvķ aš lofa konung sķnn meš oršunum "og vel hefur konungur vor ališ oss", og féll hann sķšan daušur nišur.  Skįldiš brį sér hvorki viš sįr né dauša.  Žessi forni andi var meš öllu horfinn ķ Kófsfįrinu, sem hér geisaši 2020-2021, žar sem višbrögš stjórnvalda uršu rķkissjóši hrottalega dżr og ollu meira heilsufarstjóni en veiran (SARS-CoV-2) sjįlf. Eins og yfirvöld ķ kommśnistarķkinu Kķna valda samfélagslegar lokanir grķšarlegu tjóni og gera heilsufarlega minna en nokkurt gagn, tefja ašeins framrįs veirunnar, žvķ aš bóluefnin eru mjög gagnslķtil og gera ķ sumum tilvikum illt verra.    

Žaš, sem lį ķ oršum Snorra ķ Reykholti var, aš allt of įhęttusamt vęri fyrir Ķslendinga aš jįtast undir erlent vald, žvķ aš žaš gęti fyrr en sķšar sölsaš undir sig śrslitavald um ķslenzk mįlefni.  Žetta į ķ hęsta mįta viš um žaš, ef innlendir glópar viš einhverjar annarlegar ašstęšur nį aš véla landsmenn til aš ganga ķ Evrópusambandiš.  Aušlindir landsins yršu žį žegar ķ uppnįmi, og viš yršum fęrš aftur į reit, sem er handan Heimastjórnar. Öll hin mikla barįtta yrši unnin fyrir gżg. 

"Ķ innanlandsmįlum fylgdi Hannes Hafstein žeirri frjįlslyndu stefnu, sem hann hafši kynnzt į nįmsįrum sķnum ķ Kaupmannahöfn.  Voru fyrri rįšherraįr hans frį 1904-1909 eitt mesta framfaraskeiš Ķslandssögunnar, eins og alkunna er.  Žjóšin brauzt śr fįtękt ķ bjargįlnir, fólk flykktist śr kotunum ķ žéttbżliš, innlendir kaupmenn leystu erlenda af hólmi, ķslenzkir vélbįtar og togarar drógu björg ķ bś, nżtt fjįrmagn skapašist [viš aukinn śtflutning-innsk. BJo].  Ólķkt žvķ, sem geršist ķ mörgum öšrum Evrópulöndum į žeim įrum, dró śr fólksflutningum vestur um haf.  Žetta var öld hinnar frjįlsu samkeppni, en henni mįtti lżsa meš fleygum oršum Hannesar įriš 1882:

Ég elska žig stormur, sem geisar um grund

og glešižyt vekur ķ blašsterkum lund,

en grįfeysknu kvistina bugar og brżtur

og bjarkirnar treystir um leiš og žś žżtur.  

Keppnislundin kallar einmitt oft og tķšum fram beztu hęfileika fólks til aš nį įrangri į tilteknu sviši, og samkeppni fyrirtękja leišir išulega til aukinnar framleišni og vöru- eša žjónustužróunar, hin bezt reknu eflast og hin lakari leggja upp laupana. Heilbrigš samkeppni er grundvöllur frjįlsra samfélaga og frjįlsra hagkerfa.  Meš žeim hefur manninum tekizt aš hįmarka lķfskjör sķn, og žetta kerfi, sem stundum er kennt viš aušhyggju (kapķtalisma) Adams Smith, hefur leyst fleira fólk śr višjum örbirgšar en nokkurt annaš kerfi.  Lķklegt er, aš Hannesi Hafstein hafi veriš ljóst, aš žetta kerfi yrši fljótfarnasta leišin fyrir Ķslendinga til aš nį öšrum žjóšum ķ lķfskjörum. 

Į dögum Hannesar voru annars konar višhorf lķka uppi, sem afvegaleiddu fólk, og žó ķ enn meiri męli sķšar, žegar villutrśarmenn kommśnismans fóru aš boša fagnašarerindi kommśnismans, sem er reist į draumórum og efnahagslegum bįbiljum.  Žaš hefur alltaf veriš markašur fyrir hjįtrś og hindurvitni.  

 

  

 


Vestfiršinga vantar virkjun

Stašarval virkjana landsins er mikilvęgt til aš lįgmarka orkutöp, spennusveiflur og til aš hįmarka afhendingaröryggi raforku til notenda hennar.  Žungamišja virkjana landsins er į Žjórsįr/Tungnaįr-svęšinu, sem er tengt Hvalfirši, Straumsvķk og žéttbżlinu sušvestanlands meš öflugum hętti. Sušurland nżtur góšs af tengingu viš Bśrfellsvirkjun, en styrkja mį enn raforkukerfi Sunnlendinga meš tengingu viš vęntanlegar ašveitustöšvar viš virkjanir ķ Nešri-Žjórsį. 

Raforkukerfi Austurlands bżr aš öflugustu virkjun landsins, Fljótsdalsstöš. Į Vesturlandi er engin  stórvirkjun, en öflug ašveitustöš į Brennimel og önnur į Vatnshömrum, en einkum og sér ķ lagi vantar Vestfiršinga trausta virkjun, sem styrkt geti raforkukerfi žeirra. Žar er naušsyn į auknu skammhlaupsafli, svo aš setja megi 60 kV flutningskerfi LN ķ jöršu, og spennustöšugleika. Meš žessu tvennu vęri Vestfiršingum komiš ķ flokk flestra annarra landsmanna gagnvart afhendingaröryggi rafmagns og lķtilli losun koltvķildis viš raforkuvinnslu.  

Ein gleggsta grein, sem um įrabil hefur sézt į prenti hérlendis um virkjanamįl, birtist ķ Morgunblašinu 28. nóvember 2022.  Höfundur hennar er Elķas Jónatansson, forstjóri Orkubśs Vestfjarša, og bar hśn fyrirsögnina:

"Aš virkja og vernda loftslag - hvar į aš virkja".

Hann gerši hnitmišaša grein fyrir stöšu Vestfiršinga ķ orkumįlum:

"Vestfiršingar fį helming raforku sinnar eftir einni 160 km langri Vesturlķnu frį tengivirki Landsnets (LN) fyrir botni Hrśtafjaršar [ašveitustöš Hrśtatungu] ķ tengivirkiš ķ Mjólkį viš Mjólkįrvirkjun.  Orkan į lķklega oftast upptök sķn ķ Blönduvirkjun ķ 100 km fjarlęgš frį Hrśtafirši [orkubśsstjórinn getur vafalaust vķsaš til kerfishermana um žetta]. Orkan er žvķ flutt 260 km leiš  frį orkustöš ķ tengivirkiš ķ Mjólkį meš tilheyrandi töpum.

Hinn helmingurinn er framleiddur innan Vestfjarša, og er Orkubś Vestfjarša (OV) žar stęrsti orkuframleišandinn og eini framleišandinn, sem hefur einhvern varaforša [mišlunargetu], sem heitiš getur ķ lónum viš sķnar virkjanir.  Stęrsta virkjun OV er Mjólkįrvirkjun, 11 MW, en samtals eru virkjanir ķ eigu OV og einkaašila į Vestfjöršum 21 MW." 

Žaš er fljótlegt aš reikna śt įrlegu orkutöpin į žessari 260 km löngu leiš frį Blöndu til Mjólkįr og kostnaš žeirra og kostnašinn fyrir vestfirzka notendur af völdum truflana, sem valda spennusveiflum og straumleysi hjį žeim.  Žar aš auki er fyrirsjįnlega į nęstu įrum žörf fyrir afliš, sem nś er flutt til Vestfjarša, nęr Bönduvirkjun. Af žessum sökum leikur ekki į tveimur tungum, aš um 30 MW virkjun, vel stašsett į Vestfjöršum, er žjóšhagslega hagkvęm.  Vert vęri, aš žingmenn NV-kjördęmis kęmu nś auga į žetta og styddu viš bakiš į rķkisfyrirtękinu Orkubśi Vestfjarša ķ višleitni fyrirtękisins til aš hrinda af staš góšum hugmyndum fyrirtękisins um nęstu žokkalegu vatnsaflsvirkjun į Vestfjöršum.

"Til aš tryggja afhendingaröryggi į Vestfjöršum, žegar flutningslķnur eru straumlausar, hefur veriš komiš upp neti varaaflsvéla vķša um Vestfirši.  Stęrsta varaaflsstöšin er ķ Bolungarvķk, 11 MW dķsilstöš ķ eigu LN, byggš įriš 2015.  Varaaflsstöšin er jafnstór Mjólkįrvirkjun. Į Patreksfirši er 4,7 MW dķsilstöš OV (mikiš endurnżjuš 2018), en OV er meš 11 varaaflsstöšvar um alla Vestfirši, alls 18 MW.  Varaaflsstöš LN og nokkrar varaaflsstöšvar OV eru bśnar sjįlfvirkni og ręsa inn į net į innan viš 90 s, ef raforkunetiš veršur straumlaust vegna bilana eša višhalds.  

Žaš hefur sżnt sig, aš Vestfiršir žurfa ķ dag aš vera meš 100 % (dķsil-) varaafl fyrir raforku til heimilisnota og til žeirra fyrirtękja, sem nota forgangsorku, til aš tryggja įsęttanlegt afhendingaröryggi.  Žį žarf 100 % varaafl ķ formi olķukatla viš straumleysi ķ staš rafkyntu hitaveitnanna.  Varaafl į Vestfjöršum ķ formi dķsilvéla og olķukatla er um 50 MW ķ dag."

Žetta er fróšleg lesning, sem sżnir stöšu raforkumįla į Vestfjöršum, sem er frįbrugšin žvķ, sem ašrir landsmenn bśa viš.  Svo žakkarvert sem žaš er aš bśa viš tiltękt varaafl, er engu lķkara, en žróun raforkumįla Vestfiršinga hafi aš sumu leyti stöšvazt meš tilkomu Vesturlķnu.  Žaš er ekki vegna žess, aš slęmt hafi veriš fyrir Vestfiršinga aš tengjast stofnkerfi landsins, heldur hins, aš hśn er langur leggur, en ekki hringtenging Vestfjarša viš landskerfiš ķ lķkingu viš žaš, sem ašrir landsmenn bśa viš.  Aš hringtengja Vestfirši viš landskerfiš er dżrt og tekur sinn toll af landinu.  Hagkvęmara og meiri landvernd er ķ žvķ fólgin aš virkja vatnsfall eša vatnsföll į vel völdum stöšum į Vestfjöršum m.t.t. stöšugleika kerfisins og afhendingaröryggis raforku.  Til žess aš losna aš mestu viš aš brenna olķu ķ varaaflsstöšvum žurfa Vestfiršir aš verša sjįlfum sér nógir um rafmagn frį virkjunum sjįlfbęrra orkulinda, og 60 kV flutningskerfi LN žarf aš setja ķ jöršu svo fljótt sem aušiš er til aš draga śr bilanatķšni og neikvęšum įhrifum į įsżnd lands.

OV mundi žį einvöršungu flytja inn raforku um Vesturlķnu, į mešan višhald eša višgeršir fara fram ķ virkjunum fyrirtękisins, og gęti jafnvel flutt raforku til landskerfisins į sumrin, žegar hitunarįlagiš hefur minnkaš, og slķkur flutningur gęti bętt stöšu mišlunarlóna Landsvirkjunar.  Allt viršist žetta vera žjóšhagslega hagkvęmt, enda kostar varaaflvélaorkan 70 ISK/kWh, sem er 13-falt heildsöluverš til almenningsveitna um žessar mundir. 

"Žaš er hęgt aš koma upp virkjun innan svęšisins ķ seilingarfjarlęgš frį mestu notkuninni, sem hefur nęgilegt afl og nęgilegt vatn ķ lónum til aš męta orkužörf innan Vestfjarša, žegar flutningslķnur inn į Vestfirši verša straumlausar.  Meš žvķ aš slķk virkjun sé nęgilega aflmikil til aš męta aflžörfinni innan Vestfjarša įsamt öšrum virkjunum, žį žarf ķ flestum tilvikum ekki aš ręsa dķsilknśiš varaafl.  Žar sem afliš ķ virkjuninni er aušvitaš ekki dķsilknśiš, heldur vatnsafl, er ķ raun bśiš aš tryggja afhendingu meš vatnsafli og varaafliš žį oršiš gręnt.

Meš byggingu virkjunar er ekki einungis veriš aš snśa viš žeirri stefnu aš auka sķfellt viš varaafliš ķ formi dķsilvéla, heldur mun draga stórkostlega śr notkun žess varaafls, sem fyrir er, eša um 90 %. 

 

Nęrtękasta dęmiš um slķka virkjun er 20-30 MW virkjun ķ Vatnsdal ķ Vatnsfirši, en meš tilkomu virkjunarinnar, sem er einungis ķ 20 km fjarlęgš frį Mjólkįrvirkjun, gęti straumleysistilvikum hjį 90 % Vestfiršinga fękkaš um 90 % og olķunotkun vegna varaafls einnig minnkaš um 90 %."   

Hér er um mjög mikiš hagsmunamįl Vestfiršinga og landsmanna allra aš ręša, eins og Elķas Jónatansson śtskżrir žarna vel.  Žaš er kominn tķmi til aš rétta hlut Vestfiršinga ķ orkulegum efnum, og žess vegna ęttu žingmenn og orkurįšuneyti aš taka vel ķ žessa hugmynd OV.  Vonandi verša ekki bśnar til óžarfa blżantsnagaratafir į žetta verkefni, en vegna stašsetningarinnar žarf lķklega sérstakan atbeina umhverfis-, orku- og loftslagsrįšherra, og mun žį reyna į hann aš lįta nś nś meiri hagsmuni vķkja minni hagsmunum śr vegi.  

    

 


Dulin skżring į lįgu raforkuverši frį ķslenzkum virkjunum

Auk opinberra gjalda mį skipta orkureikningi landsmanna ķ žrennt: orkuverš frį virkjun, flutningsgjald frį virkjun til dreifiveitu og dreifingargjald dreifiveitu til notanda.  Tveir sķšari liširnir eru tiltölulega hįir į Ķslandi m.v. önnur lönd, en fyrsti lišurinn af žremur er lįgur, mjög lįgur nś um stundir m.v. önnur lönd.

Margir halda, aš skżringarinnar į hinu sķšast nefnda sé aš leita ķ veršinu į žvķ, sem knżr virkjanir landsmanna, ž.e. ķ vatnsaflinu og jaršgufunni. Žeir, sem lįta sér žessar skżringar lynda, komast aldrei til botns ķ mįlinu, og žaš er hętt viš, aš samtökin Landvernd, sem gert hafa tillögu um virkjanastopp og ķ stašinn aš draga śr žeirri orku, sem seld er samkvęmt langtķmasamningum til stórišju, hafi ekki skiliš til fulls, hvers vegna landsmenn njóta lįgs raforkuveršs.  Ķ stuttu mįli er žaš vegna nżtingar į aušfengnum endurnżjanlegum orkulindum og vegna tiltölulega jafns įlags į kerfiš innan sólarhrings, viku og įrs.  Žaš er jafnara įlag hér en annars stašar žekkist og naušsynlegt aš višhalda žvķ meš almannahag ķ huga.   

Žaš er hverjum manni skiljanlegt, aš til aš borga upp vél, sem ašeins framleišir meš hįlfum hįmarksafköstum yfir įriš, žarf aš selja vöruna frį vélinni į hęrra verši en vęri hśn keyrš į 95 % af hįmarksafköstum.  Žaš er meira įlag į raforkukerfiš į köldum vetrardegi en į hlżjum sumardegi, en sį munur er t.d. miklu meiri ķ Noregi en į Ķslandi, af žvķ aš norskt hśsnęši er yfirleitt hitaš upp meš rafmagni, en ķslenzkt hśsnęši ķ flestum tilvikum meš jaršhitaveitu eša varmadęlum. Žaš, sem žó munar langmest um til jöfnunar heildarįlags, er verksmišjuįlag, žar sem unniš er allan sólarhringinn allan įrsins hring ķ verksmišjunum og leitzt viš aš višhalda framleišsluafköstunum.  Žessi stöšugleikaorka til verksmišjanna nemur nś um 3/4 af heild. 

    Steinar Ingimar Halldórsson, verkfręšingur, varpaši sögulegu ljósi į žessa skżringu lįgs orkuveršs, sem vafizt hefur fyrir żmsum, einkum žeim, sem fjargvišrast yfir lįgu raforkuverši til žessara verksmišja, ķ Morgunblašsgrein 12.11.2022.  Žaš er hęgt aš sżna fram į, aš verksmišjurafmagniš stendur fyllilega undir sinni kostnašarhlutdeild raforkugeirans og skapar skilyršin, sem gera raforkugeiranum kleift aš bjóša heimilum og almennum fyrirtękjum rafmagn į miklu betri kjörum en ella. Žaš mį orša žetta žannig, ķ stéttastrķšsanda, aš verksmišjurnar greiši nišur raforkuverš til heimilanna, en afturhaldiš ķ landinu hefur alla tķš snśiš žessari stašreynd algerlega į haus. Fyrirsögn téšrar greinar var: 

"Lįgt raforkuverš ekki sjįlfgefiš".

Hśn hófst žannig:

"Hér į Fróni prķsum viš okkur sęl aš vera ótengd evrópska raforkukerfinu, enda oršin vön ódżru rafmagni.  Hverju megum viš žakka lįgt raforkuverš, og getum viš tekiš žvķ sem gefnu ķ framtķšinni ?"

Tękniframfarir, bętt stjórnun og žekking geta unniš upp į móti óhagstęšari virkjunarkostum frį nįttśrunnar hendi, svo aš stofnkostnašur MUSD/MW, fari ašeins hęgt hękkandi ķ rauntölum (aš teknu tilliti til veršbólgu ķ US).  Af įrlegum kostnaši vegna vatnsaflsvirkjunar er  hlutdeild stofnkostnašar yfirgnęfandi eša um 96 %, og rekstrarkostnašur er um 4 % af įrlegum heildarkostnaši. 

Žótt orkuvinnslukostnašur jaršgufuvirkjana og vatnsaflsvirkjana sé um žessar mundir svipašur, eru innbyršis kostnašarhlutföll ólķk.  Įrleg hlutdeild stofnkostnašar jaršgufuvirkjana er um 68 % og rekstrarkostnašar 32 %, enda žarf aš kljįst viš tęringu og nišurdrįtt ķ gufuforšabśrinu, svo aš 2 višhaldsžęttir séu nefndir.   

Žaš er engum blöšum um žaš aš fletta, aš innleišing vindorkužyrpinga hérlendis mun valda raforkuveršshękkun til almennings.  Bśast mį viš, aš vinnslukostnašur sé allt aš 50 % hęrri en ķ nżjum  hefšbundnum ķslenzkum virkjunum, og gętu įrleg kostnašarhlutföll stofnkostnašar og rekstrar veriš um 93 % og 7 %. Ef hér veršur innleitt uppbošskerfi raforku aš hętti ESB, žótt Ursula von der Leyen hafi lżst žaš óbrśklegt, munu vindmyllužyrpingar verša rįšandi um verš į raforkumarkašinum, žvķ aš hęsta samžykkta verš gildir.  Žetta sķšast nefnda taldi von der Leyen óbošlegt neytendum ķ skortįstandi į markaši, og hiš sama į viš į Ķslandi.  

Til žess aš varšveita lįgt raforkuverš til almennings į Ķslandi žarf aš hafna umsóknum um uppsetningu og tengingu vindmyllužyrpinga, og žaš žarf aš koma ķ veg fyrir umtalsvert lęgra nżtingarhlutfall orkumannvirkja ķ rekstri en nś er.  Žaš er hęgt meš tvennu móti; annars vegar aš bęta viš jöfnu įlagi og hins vegar aš dreifa įlagi almennings yfir sólarhringinn og vikuna.  Žetta veršur unnt eftir uppsetningu snjallorkumęla meš veršstżringu, ž.e. aš einingarverš orkunnar verši lęgra til almennings į nóttunni og um helgar en į öšrum tķmum. Žį er hęgt aš forrita hlešslu bķlsins eša gang žvottavélarinnar aš hefjast, žegar įlagiš og žar meš veršiš hefur lękkaš nęgilega aš mati višskiptavinar.  

"Žetta tķmabil [1937-1965] einkenndist af rafmagnsóöryggi og skammtķmalausnum.  Raforkukerfiš žjónaši nįnast eingöngu almennum notendum, og aflskortur blasti viš, žegar įrleg nżting vélarafls nįši 60 %." 

Žessi žrönga staša blasti viš Ķslendingum į téšu tķmabili.  Hśn hefši dęmt landsmenn til aš bśa viš veikt og dżrt raforkukerfi mjög lengi aš óbreyttu, en žį varš žaš žeim til happs, aš Višreisnarstjórn Alžżšuflokks og Sjįlfstęšisflokks komst til valda sķšla įrs 1959.  Ķ henni sįtu hęfileikarķkir stjórnendur og hugsjónamenn aš auki, sem höfšu kraft og žor til aš brjóta forstokkaš haftaafturhald og einangrunarsinna vinstri kants stjórnmįlanna į bak aftur.

Višreisnarstjórnin įsamt rįšgjöfum sķnum, t.d. formanni Stórišjunefndar, dr Jóhannesi Nordal, Sešlabankastjóra, braut Ķslendingum leiš śt śr sjįlfheldu veiks raforkukerfis og hįs orkuvinnslukostnašar. Hśn fékk til landsins öflugan fjįrfesti, svissneska verksmišjueigandann Alusuisse, sem hóf mikla uppbyggingu ķ Straumsvķk viš Hafnarfjörš 1967 og var stęrsti raforkukaupandi landsins frį 1969 ķ yfir 30 įr. 

Žar meš gafst einnig kostur į aš reisa öflugt flutningskerfi į 220 kV spennu, svo aš  raforkuöryggi landsmanna batnaši stórum meš stórum virkjunum ķ Žjórsį/Tungnaį, hringtengingu 220 kV kerfisins og ķ kjölfariš lękkaši raunorkuveršiš.  Įstęšur hins sķšar nefnda voru nokkrar, t.d. hagkvęmni stęršar, hag virkjana og lķna, hagstęš lįn til framkvęmdanna vegna tryggrar orkusölu langt fram ķ tķmann og tiltölulega jafns įlags ķ Straumsvķk, sem gaf góša nżtingu į fjįrfestingunum, žvķ aš sveiflur almenns įlags heimila og fyrirtękja vógu lķtiš m.v. mešalįlagiš.

Įstandinu fyrir stórišjutķmabiliš lżsir Steinar Ingimar žannig: 

"Eftir gangsetningu [Ljósafossstöšvar 04.10.1937] féll heildarnżting vatnsafls ķ raforkukerfinu nišur ķ 12 %.  Til aš auka eftirspurn voru ķbśar į höfušborgarsvęšinu hvattir til aš fį sér fleiri heimilistęki.  T.d. veitti Rafmagnsveita Reykjavķkur afslįtt af rafmagnsverši fyrir heimili, sem keyptu sér rafmagnseldavél.  En į augabragši breyttist eftirspurnin viš komu brezka hersins." 

Téšur afslįttur rafmagnsveršs hefur veriš öllum hagfelldur, žar til toppįlagiš nįši aflgetu kerfisins. Žar sem heimilisįlag og įlag fyrirtękja ķ u.ž.b. 10 klst į virkum dögum er rķkjandi, er žessi nżting ašeins um 60 %, ž.e. žar til toppįlag stangar aflgetu kerfisins.  Til samanburšar er mešalnżting Bśrfellsvirkjunar (270 MW, 2300 GWh/įr) yfir įriš 97 % vegna rķkjandi įlags verksmišja, sem starfa allan sólarhringinn įriš um kring.  Virkjanir Landsvirkjunar mala af žessum sökum landsmönnum gull, enda hafa elztu virkjanirnar veriš aš mestu bókhaldslega afskrifašar nśna. 

"Į mešan Ķrafossstöš var ķ undirbśningi, var 7,5 MW gufuaflsstöš reist viš Ellišaįr (Toppstöšin), sem brenndi olķu og kolum.  Hśn var dżr ķ rekstri.  Įriš 1953 komst Ķrafossstöš (48 MW) ķ gagniš, žökk sé Marshallašstošinni.  Įriš eftir hóf Įburšarverksmišja rķkisins rekstur og meš henni fékkst fljótt góš nżting virkjunar.  Ekki löngu sķšar hófst bygging Steingrķmsstöšvar (27 MW), sem hóf rekstur 1959.  Hśn varš aš veruleika vegna orkusölusamnings viš bandarķska varnarlišiš, en samningurinn stóš aš miklu leyti undir afborgunum af lįnum.  Segja mį, aš śtlenzkir herir og Įburšarverksmišjan hafi veriš fyrstu stórnotendur rafmagns į Ķslandi. Žeir geršu Sogsvirkjunum kleift aš bjóša höfušborgarbśum rafmagn į hagstęšara verši en ella.  Orkuöryggiš var žó įfram misjafnt."

 Į žessum įrum var efnahagslķfiš ķ višjum innflutnings- og fjįrhagshafta, sem įreišanlega hefur haft hamlandi įhrif į hagvöxtinn og žróun atvinnulķfsins.  Efnahagslķfiš var mišstżrt ķ anda Rįšstjórnar og veikt, svo aš innvišauppbygging gekk brösuglega, eins og dęmin um fjįrmögnun Sogsvirkjana meš tekjum af orkusölu til setulišsins; meš Marshall-ašstoš og meš raforkusölu til herstöšvarinnar ķ Keflavķk, sżna.  Žess ber aš geta, aš į sama tķma stóš yfir hitaveituvęšing ķ Reykjavķk, svo aš orkunotkun žar dreifšist į tvenns konar orkulindir.  Ķ stuttu mįli var žaš yfirleitt einn "stórnotandi" raforku, sem gerši nżja virkjun mögulega į Ķslandi. Nś hefur raforkukerfi landsmanna vaxiš svo fiskur um hrygg, aš ekki žarf aš bķša eftir nżjum notanda, žótt virkjaš sé mešalstórt (u.ž.b. 100 MW), enda bķša orkunotendur ķ landinu eftir meiri orku.  Žaš er raforkuskortur.

Ķ Noregi fór rafvęšing landsins lķka fram meš verksmišjuuppbyggingu vķtt og breytt um landiš.  Ķ Noregi var hśsnęšiš rafkynt samhliša rafvęšingunni, sem olli miklu meiri raforkužörf en hér og betri nżtingu orkumannvirkja, en fyrir vikiš var löngum skortur į toppafli. Žaš var leyst meš tvöföldum orkumęli.  Męldi annar heildarorkunotkun og hinn orkunotkun, žegar aflžörfin fór yfir umsamin mörk, og var sś orka afar dżr, žannig aš slökkt var į ofnum, žegar eldaš var.

"Žetta tķmabil [1965-2020] er kennt viš stórvirkjanir og stórišnaš.  Žegar Sogiš var fullvirkjaš, voru ašeins 2 kostir ķ boši til aš afla rafmagns fyrir höfušborgarsvęšiš; annars vegar virkjun Hvķtįr į Sušurlandi og hins vegar virkjun Žjórsįr.  Seinni kosturinn var utan seilingar, nema stórišja tęki til starfa į Ķslandi. Allir vita, hver nišurstašan varš: bygging Bśrfellsstöšvar og įlvers ķ Straumsvķk.  Bygging Hrauneyjafossstöšvar og Sigöldustöšvar įsamt lagningu Byggšalķnunnar varš svo grunnurinn aš góšu ašgengi aš rafmagni fyrir fyrir flesta landsmenn.  Žessar stórframkvęmdir voru lykillinn aš žvķ, aš landsmenn fengu rafmagniš į enn hagstęšari kjörum en įšur žekktist."

Žetta er rétt įlyktaš, en samt baršist minnihlutinn į Alžingi, sem žį samanstóš ašallega af žingmönnum Alžżšubandalagsins og Framsóknarflokksins, į hęl og hnakka gegn žessum framfaramįlum, sem įttu eftir aš bylta lķfskjörum ķ landinu til hins betra. Žį, eins og nś, voru margir žingmenn glįmskyggnir į raunverulegan hag umbjóšenda sinna, en hengdu hatt sinn į tittlingaskķt, sem engu mįli skipti, er frį leiš. Žaš er einfaldlega žannig meš ašgeršir og framkvęmdir, aš allt orkar tvķmęlis, žį gert er, en žaš eru meginlķnurnar ķ mįlatilbśnašinum, sem skipta sköpum.  Žetta er ofvaxiš skilningi žröngsżnispśka į žingi og annars stašar, sem hafa asklok fyrir himin og kunna alls ekki aš greina hismiš frį kjarnanum.  Hvernig halda menn, aš komiš vęri mįlum Ķslendinga nśna, ef tekiš hefši veriš mark į śrtöluröddum ofangreinds uppbyggingarskeišs og t.d. unniš eftir hinum fjallheimskulega frasa: "nįttśran veršur aš njóta vafans", sem reyndar hafši ekki séš dagsins ljós ķ žį daga. 

Reykjavķk og stjórnun hennar er svo kapķtuli śt af fyrir sig.  Sogsframkvęmdir, sem raktar voru hér aš ofan, voru aš frumkvęši žįverandi bęjarstjórnar Reykjavķkur, žar sem Sjįlfstęšisflokkurinn réši lögum og lofum um įratugaskeiš.  Hvernig halda menn, aš komiš vęri mįlum Reykvķkinga nś og raunar landsmanna allra, ef rugludallarnir, sem nś mynda meirihluta borgarstjórnar, hefšu veriš viš völd ķ Reykjavķk į tķmabilinu 1937-1965 ?   Bókstaflega ekkert framkvęmdamįl ķ Reykjavķk, sem til heilla horfir fyrir framtķšina, žokast nś hęnufet, heldur žvęlast afturhaldssinnar, nś ķ valdastólum, fyrir žeim öllum, og borgarskipulagiš sjįlft er algerlega ķ skötulķki, svo aš ekki sé nś minnzt į hörmungina miklu, fjįrmįlaóreišu Reykjavķkurborgar. Aš kjósa gapuxa, draumóramenn og sérvitringa til valda yfir mįlefnum almennings, endar sem voveiflegur bjśgverpill.   


Sitt sżnist hverjum um vindmyllur

Framkvęmdastjóri hjį Landsvirkjun reit grein ķ Morgunblašiš žann 3. nóvember 2022 og upplżsti žar lesendur blašsins um, aš "į dögunum" hefši Landsvirkjun sent Orkustofnun umsókn sķna um  virkjunarleyfi vinds meš vindmyllužyrpingu, sem fyrirtękiš nefnir Bśrfellslund og į aš verša 120 MW aš uppsettu afli (į aš gizka 30 vindmyllur). Žaš er ankannalegt, aš žetta rķkisfyrirtęki skuli rķša į vašiš meš žrżsting į yfirvöld orkumįla um leyfi til aš reisa og reka vindmyllužyrpingu į landinu įšur en bošuš löggjöf um slķk mannvirki lķtur dagsins ljós.

Landsvirkjun beitir fyrir sig röksemdum um, aš afl- og orkuskortur hrjįi landsmenn nś žegar, sem er alveg rétt, og hann mun fara versnandi meš hverju įrinu, sem lķšur įn nżrrar, įreišanlegrar virkjunar, eins og Hvammsvirkjunar ķ Nešri-Žjórsį, inn į netiš.  Landsvirkjun segir žó ekki alla söguna ķ žessum efnum, žvķ aš mest knżjandi žįttur vandans er aflskorturinn, og žaš er ekki hęgt aš reiša sig į vindmyllužyrpingu til aš standa undir toppįlagi stofnkerfisins.  

Aš rķkisfyrirtękiš skuli réttlęta hęsta fórnarkostnaš į MWh į formi landspjalla ķ samanburši viš žį kosti jaršgufu- og vatnsaflsvirkjana, sem fyrirtękiš hefur śr aš spila, er óverjandi. Rķkisfyrirtękiš bķtur sķšan hausinn af skömminni meš žvķ aš setja virkjanakost meš hęsta vinnslukostnaš raforku ķ ISK/kWh į oddinn.  Allt žetta brölt Landsvirkjunar er ógęfulegt, žvķ aš žaš rżrir oršspor žess sem vistvęns orkufyrirtękis og rżrir aršsemi žess eša veldur aukinni hękkunaržörf į heildsöluverši raforku til almenningsveitna. 

Einar Mathiesen, framkvęmdastjóri vinds og jaršvarma hjį Landsvirkjun, fékk birta grein eftir sig ķ Morgunblašinu 3. nóvember 2022 undir fyrirsögninni:

 "Viš žurfum vind fyrir orkuskiptin".

  Žar fór hann m.a. nokkrum oršum um rafmagnsskortinn ķ landinu, sem er ķ sjįlfum sér žungur įfellisdómur yfir orkuyfirvöldum og orkustefnu landsins.  Orkustofnun sefur į 17 mįnaša gamalli virkjunarumsókn  Landsvirkunar vegna Hvammsvirkjunar, en žess veršur ekki vart, aš orkurįšherrann żti viš orkumįlastżrunni, svo aš hśn vakni til raunveruleikans.  Skyldu fundir hennar meš ACER (Orkustofu ESB) nokkuš fjalla um afköst Orkustofnunar viš afgreišslu virkjanaleyfa į tķma, žegar Evrópa er ķ orkusvelti ?:

 "Skortur į raforku er oršinn hamlandi žįttur fyrir ešlilega atvinnustarfsemi ķ landinu, jafnvel žótt žörfin vegna orkuskipta sé ekki tekin meš ķ reikninginn.  Skerša žurfti orkusölu til fjölmargra notenda sķšasta vetur [2021-2022], žar sem ekki var til nęgileg orka ķ samfélaginu til aš uppfylla žarfir žeirra."

Vatnshęš Žórisvatns er nś um 3 m hęrri en į sama tķma ķ fyrra, en samt undir mešaltali.  Vatnshęš Hįlslóns er svipuš og aš mešaltali.  Žaš er lķklegt, aš atvinnuvegirnir og fjarvarmaveiturnar losni viš įlagsskeršingar nęsta vetur, en žaš er žó ekki öruggt, af žvķ aš žaš vantar aflgetu ķ kerfiš.  Žaš er villandi af Landsvirkjun aš lįta ķ žaš skķna, aš vindmyllužyrpingar séu lausn į žessari knöppu stöšu, einfaldlega af žvķ aš žaš er ekki į vķsan aš róa meš aflgetu vindmylla.  Žaš er ekki hęgt aš selja afl frį vindmyllužyrpingu fram ķ tķmann, nema sem ótryggt afl meš skeršingarheimild. Žess vegna er alvarlegt afl- og orkuįstand ķ landinu nśna engin röksemd fyrir yfirvöld til aš žjófstarta vindmylluverkefnum.  Yfirvöldin eiga hins vegar aš hrista af sér sleniš og greiša leiš annarra umsókna um virkjanaleyfi. 

Ķ lokin skrifaši Einar:

"Ef viš ętlum aš nį markmišum stjórnvalda um orkuskipti fyrir įriš 2030, er okkur ekki til setunnar bošiš.  Ķ orkugeiranum veršur aš hugsa til langs tķma, enda er undirbśningur og bygging virkjana tķmafrekt verkefni, sem tališ er ķ įrum.  Ef allt gengur aš óskum, veršur ķ fyrsta lagi mögulegt aš tengja Bśrfellslund viš raforkukerfiš ķ įrslok 2025."

Markmiš ķslenzkra yfirvalda um minnkun losunar koltvķildis hefur alla tķš skort raunsęi, og nś er nokkuš ljóst, aš engri žjóš mun takast aš standa viš skuldbindingar sķnar gagnvart Parķsarsamkomulaginu 2015, og fįir taka žetta oršagjįlfur stjórnmįlamanna alvarlega lengur.  Nś er višfangsefni margra aš lifa veturinn af meš góšu eša illu, og margir grķpa žį til óhollrar višarkyndingar.  Hérlendis ętti rķkisfyrirtęki ekki aš ganga į undan meš illu fordęmi um aš spilla vķšernum meš miklum fórnarkostnaši ķ samanburši viš įvinninginn meš žeim rökum aš nį žurfi loftslagsmarkmišum, sem žegar eru komin ķ vaskinn.  


ACER heršir tökin į Noregi

Žaš var gęfa fyrir Ķsland, aš aflsęstrengurinn, sem bśiš var aš setja į forgangslista orkuverkefna ESB-ACER, var tekinn śt af žeim lista aš ósk ķslenzkra stjórnvalda ķ ašdraganda lokaumfjöllunar Alžingis į OP3 (žįgildandi orkulöggjöf ESB, OP4 er nśgildandi) sumariš 2019.  Annars gęti fariš aš styttast ķ svipašar orkuhremmingar į Ķslandi og gengiš hafa yfir Noršmenn og valdiš žeim grķšarlegum kostnašarauka og aukiš hjį žeim veršbólguna.  Žess vegna er fróšlegt fyrir įhugasama hérlendis aš kynna sér, hver žróun samskipta Noršurlandanna viš ESB-ACER er į orkusvišinu.

Hjį ACER er nś til athugunar tillaga frį kerfisstjórum ašildarlanda EES-Evrópska efnahagssvęšisins, ž.į.m. Statnett ķ Noregi, um aš fella žann hluta Noregs, sem er į įhrifasvęši millilandatenginga fyrir raforku, ž.e. Sušur-og Austurlandiš, inn ķ stórt fjölžjóšlegt orkuflutningssvęši, sem ętlaš er aš einfalda śtreikninga meš samręmdri ašferšarfręši į orkugetu og orkuflutningsgetu stórsvęšisins. Jöfnunarorkumarkašur veršur žį sameiginlegur fyrir stórvęšiš. Samhliša žessu vinnur ACER meš tillögu aš nżjum reglum um orku og flutningsgetu til rįšstöfunar samkvęmt langtķma orkusamningum, en tilhneigingin hefur veriš aš draga śr umfangi žeirra.  Slķkt hentar Ķslandi og Noregi illa. 

Įfangaskipt samręming orkumarkaša Orkusambandsins felur ķ sér svęšisbundnar lausnir sem brįšabirgša skref ķ įtt aš fyrirętluninni um heildarsamręmingu, eins og getiš er um ķ viškomandi reglugerš ķ OP4 (Orkupakka 4). Žaš hlżtur aš vera kaldranalegt fyrir Noršmenn aš vinna aš žessu ķ ljósi žess, aš OP4 hefur ekki lagagildi ķ Noregi, og flestir gera sér ljóst, til hvers refirnir eru skornir, og ófęran blasir nś žegar viš ķ Noregi. 

Noregi mun verša gert aš rįšstafa enn meiri orku- og flutningsgetu til žessa sameiginlega orkumarkašar.

Nśna eru 8 orkuvišskiptasvęši ķ ESB.  Hjį ACER stendur vilji til, aš norsku uppbošs- og veršsvęšin verši į norręna og Hansa-svęšinu, ž.e.a.s. meš Žżzkalandi, Hollandi, Póllandi og Lśxemborg auk Svķžjóšar og Danmerkur.  Hjį ACER er žvķ haldiš fram, aš žessi sameining markašssvęša Noregs viš Hansa-sambandiš muni leiša til aukinnar "velferšaržróunar", sem er kaldhęšnisleg įlyktun frį norsku sjónarhorni.

Ķ raun žżšir žessi skipulagsbreyting, aš Noregur veršur skyldašur til aš rįšstafa enn stęrri hluta flutningsgetu raforku til śtlanda til Innri markašar ESB og žeirra reglna, sem žar eiga viš.  Ašferšarfręšin žar er s.k. flot.  Žaš žżšir, aš žar ręšur markašurinn alfariš feršinni, en stjórnvöld mega engin afskipti hafa af žeim višskiptum. 

Aš Noregur skuli sogast sķfellt sterkar inn į Innri markašinn, er bein afleišing af, aš sumariš 2021 samžykkti Stóržingiš 4 reglugeršir, sem bošašar voru ķ OP3 og koma ķ rökréttu framhaldi af honum.  Žęr eru ķ samręmi viš įkvęši ķ OP4. Alžingi hlżtur aš hafa samžykkt žessa nįlgun aš OP4, śr žvķ aš reglugerširnar hafa tekiš gildi ķ EES.  Um žetta hefur veriš undarlega hljótt.  Hvaš gengur ķslenzkum stjórnvöldum til aš hlaupa umsvifalaust til, žegar norskur rįšherra hringir ?  Er žetta eitthvert Gamla sįttmįla heilkenni ?

Ein žessara reglugerša er um rįšstöfun flutningsgetu fyrir orku, ķ orkuflutnings mannvirkjunum, sem samiš er um til langs tķma (FCA).  Önnur er reglugerš um įkvöršun flutningsgetu og mešferš flöskuhįlsa ķ flutningskerfinu (CACM).  Žaš er einkum žessi sķšar nefnda reglugerš, sem kerfisstjórarnir og ACER nota sem röksemd fyrir žvķ aš samžętta Noreg stęrra markašssvęši. Ķ einföldu mįli inniheldur CACM nįkvęmar reglur, sem eiga aš tryggja, aš markašurinn, en ekki žörf viškomandi lands aš mati stjórnvalda žess, stjórni ašgengi aš millilandatengingunum og flutningum eftir žeim. 

Svķžjóš er skylduš til aš rįšstafa 70 % af flutningsgetu sinni į raforku til śtlanda til markašarins.

Rafmagnsveršhękkanirnar hafa valdiš örvęntingu ķ Svķžjóš eins og ķ Noregi.  Mikill veršmunur hefur veriš į milli noršur- og sušurhlutans, og kerfisstjórinn, Svenska Kraftnät, hefur įtt ķ vandręšum meš yfirįlag į flutningskerfinu.  Žess vegna sótti Svenska Kraftnät um leyfi orkulandsreglarans, Energimarknadsinspektionen (EI samsvarar RME ķ Noregi og Orkumįlastjóra į Ķslandi), til aš takmarka śtflutninginn.  EI neitaši kerfisstjóranum um almennt leyfi til śtflutningstakmarkana og vķsaši til žess, aš Svķžjóš er skuldbundin til aš rįšstafa 70 % flutningsgetunnar til markašarins samkvęmt įkvęši ķ endurskošušu rafmagnstilskipuninni ķ ESB OP4.

Aftur į móti veitti EI brįšabirgša undanžįgu fyrir įkvešinni śtflutningstakmörkun į flutningslķnum og -strengjum til Finnlands og Danmerkur (en ekki til Noregs, Žżzkalands og Póllands) meš vķsun til afhendingaröryggisins.  Dönsku og finnsku orkulandsreglararnir mótmęltu og kęršu til ACER, sem nś hefur hafnaš žvķ, aš Svķžjóš geti vikizt undan 70 % reglunni.      

ACER lagši mat į afstöšu sęnska kerfisstjórans og orkulandsreglarans og rökstuddi höfnunina žannig:

  1. Undanžįgan er ekki naušsynleg til aš višhalda rekstraröryggi sęnska raforkukerfisins.
  2. Ķ umsókninni var ekki tilgreind hįmarkslękkun, sem fyrirhuguš vęri.
  3. Ķ umsókninni var ekki tilgreind sś ašferšarfręši, sem fyrirhugaš vęri aš beita til aš koma ķ veg fyrir mismunun į milli orkuvišskipta innanlands og til śtlanda.  

Af žessu mį rįša, aš ACER vęni téš orkuyfirvöld ķ Svķžjóš óbeint um aš ętla aš veita notendum innanlands forgang aš tiltękri orku. Ef t.d. ętti aš helminga flutningana til śtlanda, žį yrši aš skerša orku til a.m.k. įkvešinna notenda ķ Svķžjóš um helming.  Žetta er algerlega óvišunandi fyrir sjįlfstęšar žjóšir.  Ef Stóržingiš og Alžingi įsamt Liechteinsteinum samžykkja OP4, lendir Noregur strax ķ sömu ófęru og Svķar.  Hiš sama varšur uppi į teninginum hérlendis, ef Alžingi samžykkir tengingu ķslenzka raforkukerfisins viš Innri markašinn, sem yrši fullkomiš glapręši. 

Ķ ESB er ekki sama, hvort ķ hlut į Jón eša séra Jón.  Ķ vor bannaši franska rķkisstjórnin tķmabundiš śtflutning į raforku frį Frakklandi til aš draga śr veršhękkunum ķ kjölfar stöšvunar lķklega um žrišjungs 56 kjarnakljśfa ķ frönskum kjarnorkuverum og virtist komast upp meš žaš.   

OP3 er daušur bókstafur į Innri markaši ESB sķšan OP4 tók žar viš.  OP4 hefur hins vegar ekkert lagagildi ķ EFTA-löndunum.  Žess vegna veršur ekki annaš séš en orkulandsreglarar Ķslands og Noregs framkvęmi fyrirmęli ESA (frį ACER) ķ heimildarleysi, og embęttismenn og rįšherrar kęra sig kollótta.     

 

 


Meira um žróun orkupakkanna OP3 og OP4

Ķ Noregi er nś tekizt į um žaš ķ dómsölum, hvort OP3 frį ESB sé "lķtiš inngrķpandi" eša ekki, ž.e. hvort sś orkulöggjöf ESB hafi lķtil įhrif į lķf almennings ķ Noregi eša ekki.  Žróun orkumįlanna ķ Evrópu frį innleišingu OP3 ķ EFTA-löndum EES-samstarfsins er öll ķ įtt til mikilla įhrifa į lķf fólks og rekstur fyrirtękjanna ķ Noregi.  Žar nęgir aš benda į ofurhįtt innflutt raforkuverš til Noregs um millilandatengingarnar. Į Ķslandi įskildi Alžingi sér rétt til aš samžykkja eša hafna tengingu aflsęstrengs frį śtlöndum viš ķslenzkt raforkukerfi, en žetta skilyrši kann aš brjóta ķ bįga viš EES-samninginn og er žess vegna veik vörn.

Vegna OP3 er žaš ekki į fęri lżšręšislegra yfirvalda ķ Noregi aš hamla gegn margföldun raforkuveršs į įhrifasvęši sęstrengjanna žar meš žvķ aš draga śr eša stöšva śtflutning raforku og safna žar meš vatni ķ mišlunarlón vatnsaflsvirkjana sunnan Dofrafjalla (ķ Sušur- og Austur-Noregi), eins og norska rķkisstjórnin hafši įform um ķ sumar įšur en Eftirlitsstofnun EFTA-ESA barši į fingurgóma hennar meš reglustriku.  

Nś veršur haldiš įfram meš frįsögn Mortens Harper, lögfręšings Nei til EU, NtEU, ķ Klassekampen 5. nóvember 2022, meš ķvafi höfundar žessa vefseturs:

OP3 er nś ašeins ķ gildi ķ EFTA-löndum EES (Noregi, Ķslandi og Liechtenstein).  Ķ ESB hefur OP4 leyst OP3 af hólmi.  Žetta er lagagrunnurinn, sem ACER (Orkustofa ESB) reisir įkvaršanir sķnar į, įkvaršanir, sem hafa mikil įhrif į innri markašinn fyrir orku, sem Noregur er nś samžęttur, en Ķsland ekki ķ raun, žvķ aš raforkukerfi Ķslands er ótengt raforkukerfum annarra landa.

Hvernig ACER beitir įkvöršunarvaldi sķnu sįst nżlega, žegar ACER fjallaši um tilraun Svķa til aš hafa stjórn į raforkuśtflutninginum (įkvöršun 26.10.2022).  Hin endurskošaša rafmagnstilskipun frį ESB ķ OP4 skyldar ašildaržjóširnar (aš innri markaši orku) til aš rįšstafa 70 % af flutningsgetunni til śtlanda til frjįlsra afnota markašarins.  Sęnska Orkumarkašseftirlitiš, ž.e. Orkulandsreglarinn (Orkumįlastjóri hérlendis) hafši samžykkt brįšabirgša undanžįgu meš vķsun til afhendingaröryggis raforku ķ Svķžjóš og heimilaš nokkra takmörkun śtflutnings.  Žessu mótmęltu orkulandsreglarar Danmerkur og Finnlands, svo aš mįliš barst ACER til śrskuršar.  Nišurstašan varš sś, aš sęnsku röksemdirnar lutu ķ lęgra haldi fyrir óheftu orkuflęši į markašinum innan 70 % markanna. 

Statnett (norska Landsnet) er ķ norręnum hópi kerfisstjóra, žar sem 3 af 4 (ķ Svķžjóš, Finnlandi og Danmörku) eru formlega undir gildandi ESB-regluverki (OP4).  Ķ raunveruleikanum sést, aš Statnett fylgir lķka reglum ESB OP4.  Fyrir fįeinum įrum nįšu norręnu kerfisstjórarnir 4 ekki samkomulagi um ašferšarfręši til aš stjórna langtķma flutningsgetu kerfisins, og ACER var fališ aš kveša upp bindandi śrskurš.  Samžykkt ACER 30.10.2019 er formlega beint til kerfisstjóranna ķ Danmörku, Svķžjóš og Finnlandi, en śrskuršurinn veršur aš gilda lķka ķ Noregi fyrir milligöngu ESA og RME (norska orkulandsreglarans). Annaš svipaš dęmi er ACER-įkvöršun frį 05.08.2020 um jöfnunarorku.  Ķ bįšum mįlunum er m.a. vķsaš til nżju ACER-reglugeršarinnar ķ OP4, sem ekki hefur hlotiš samžykki Noregs ķ EES (og žess vegna ekki Ķslands heldur). 

Žetta vekur spurningar um raunverulega vķdd orkuskuldbindinga Noregs og Ķslands samkvęmt EES-samninginum. Geta žęr spannaš reglur, sem ekki hafa lagagildi į Ķslandi ? Regluverkiš, sem fariš er eftir į Innri markaši ESB, einnig ķ löndunum, sem tengjast Noregi meš raforkuflutningsmannvirkjum og nįinni kerfisstjórnunarsamvinnu, er enn meira inngrķpandi en regluverkiš, sem Stóržingiš og Alžingi hafa innleitt ķ EES-samninginn. 

ACER vinnur samkvęmt OP4.  Hvernig į Eftirlitsstofnun EFTA ESA og orkulandsreglarinn aš gera eitthvaš annaš gagnvart Noregi, Ķslandi og Liechtenstein ?  Er nokkuš raunverulegt ķ žessu sambandi ķ formlegri ašgreiningu Noregs og norręnu ESB-landanna ?  Hér mętti bęta Ķslandi viš ķ öšrum mįlum en žeim, sem varša orkuflutninga į milli landa. Sönnunarbyršin ķ žessu mįli hlżtur aš vera hjį žeim, sem enn telja fullveldisframsališ til ESB-ACER vera "lķtiš inngrķpandi". Žetta veršur aš fįst į hreint į Ķslandi lķka.  Er žaš ķ lagi, aš veigamiklum žįttum raforkumįlanna sé stjórnaš į grundvelli reglna ESB, sem ekki hafa lagagildi į Ķslandi ?  Frį leikmannssjónarhorni ķ lögum er slķkt klįrt  stjórnarskrįrbrot. Öll verk orkulandsreglarans frį gildistöku OP4 sumariš 2019 eru lķklega ólögleg ķ Noregi og į Ķslandi.  Žaš žżšir, aš embętti hans og gjöršir frį gildistöku OP3 haustiš 2019 į Ķslandi eru sennilega ólögleg.  Hvernig stendur į žvķ, aš enginn śr fjölmennum hérlendum lögfręšingahópi hefur vakiš athygli į žessari alvarlegu lagaóvissu ?  Sś lagaóvissa er alls ekki į förum, į mešan norski Mišflokkurinn situr viš "kongens bord" ķ Ósló. 

Raforkuveršskreppan veldur žvķ, aš ekki getur lengur rķkt mikill vafi į žvķ, aš ESB OP3 hefur įhrif į atriši meš mikla žżšingu fyrir norska žjóšfélagiš - afhendingu raforku og raforkuveršiš.  Meirihluti Stóržingsins veturinn 2018 vanmat žjóšfélagslegar afleišingar žessa regluverks, sem hefur slķkan umbśnaš, aš norsk yfirvöld hafa ekki möguleika į  naušsynlegum įhrifum į framkvęmd og žróun regluverksins. Hvorki Noregur né Ķsland hafa t.d. atkvęšisrétt ķ ACER. 

Ķ Stóržingsfrumvarpi nr 100 (1991-92), sem lį til grundvallar samžykktar EES-samningsins, stóš, aš meš žvķ aš rįša sķšasta skrefinu, sem taka yrši til aš skapa borgurum landsins nżjar skuldbindingar, fęlist grundvallarmunur m.v. žaš aš sleppa žessum stjórnunarmöguleika. 

Į orkusvišinu verša til įkvaršanir hjį ACER, sem ESA į sķšan aš samžykkja óbreyttar aš efni til, og orkulandsreglarinn (RME ķ Noregi og Orkumįlastjóri į Ķslandi) į sķšan aš koma į framfęri gagnvart ašilum į orkumarkaši ķ Noregi og į Ķslandi og fylgja žvķ eftir, aš žęr séu framkvęmdar.  Žessi įkvaršanatökukešja veldur žvķ, aš Noregur og Ķsland hafa enga stjórnun į žessum žįttum.  Ķ įlitsgerš sinni um ACER-mįliš (OP3) skrifaši lagaprófessor Hans Graver, aš žaš "... hafi veriš bśin til valdastaša ķ innanlandsrétti fyrir alžjóšlega stofnun til aš taka įkvaršanir..." (september 2018).  Sķšasta skrefiš er ķ raun ACER.

  Mun lögmannsrétturinn stķga naušsynleg skref til baka ?  Hvenęr skyldi reyna į lagalegan grundvöll OP3 į Ķslandi og į lagalegan grundvöll orkulandsreglarans (Orkumįlastjóra), sem starfar ekki eftir OP3, heldur eftir OP4, sem hefur ekkert lagalegt gildi į Ķslandi. 

 

 

 


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband