Fęrsluflokkur: Višskipti og fjįrmįl

Ķsland og Evrópusambandiš

Af landfręšilegum, menningarlegum og sögulegum įstęšum er grķšarlega mikilvęgt fyrir Ķslendinga, aš samband landsins viš Evrópulöndin sé hagfellt og traust. Frį strķšslokum 1945 hefur tilhneigingin ķ Evrópu veriš aukiš višskiptalegt, menningarlegt, peningalegt og pólitķskt samband, sem formgert hefur veriš meš Evrópusambandinu - ESB og Sešlabanka evrunnar.  

Ķslendingar eru ķ višskiptasamtökunum EFTA meš Noršmönnum, Liechtensteinum og Svisslendingum, en mikil samstarfsžjóš Ķslendinga, Bretar, įsamt fįeinum öšrum Evrópužjóšum hafa séš hagsmunum sķnum bezt borgiš meš žvķ aš standa utan viš bęši ESB og EFTA og reiša sig į frķverzlunarsamninga ķ sumum tilvikum.  

  Žeim mįlefnasvišum fer fękkandi ķ ESB, žar sem ašildarrķkin hafa neitunarvald.  Žetta og sś stašeynd, aš löggjöf ESB er ķ mörgum tilvikum snišin viš ašstęšur, sem ķ litlum męli eša alls ekki eiga viš ķ litlu eyjarsamfélagi, gerir aš verkum, aš of įhęttusamt er fyrir Ķsland aš leita eftir ašild aš ESB, og Noršmenn hafa metiš stöšuna į sama veg fyrir Noreg sem aušlindarķkt land. Noršmenn sętta sig viš aš taka ekki žįtt ķ įkvaršanatöku ESB. Žį vaknar aušvitaš spurningin um, hvernig hagfelldast og öruggast sé fyrir Ķsland aš haga sambandinu viš ESB. 

Ķ byrjun 10. įratugar 20. aldar bjó ESB til bišsal fyrir EFTA-rķki, sem hugsanlega mundu sękja um ašild sķšar og mundu nota bištķmann fyrir ašlögun aš regluverki ESB.  Žetta var kallaš Evrópska efnahagssvęšiš - EES.  Sķšar breytti ESB umsóknarferlinu, og önnur en EFTA-rķkin hafa ekki gengiš ķ EES.  Žetta fyrirkomulag var hannaš til bįšabirgša, og hefur augljósa galla, en hefur veriš lįtiš dankast, og lķklega hefur ESB engan hug į aš endurskoša žaš. 

Meginvalkosturinn viš EES fyrir EFTA-rķkin er vķštękur frķverzlunarsamningur viš ESB.  Žaš vęri žarfur gjörningur, aš utanķkisrįšuneytiš, hugsanlega ķ samstarfi viš EFTA, léti greina kosti og galla vķštęks frķverzlunarsamnings ķ samanburši viš EES og legši mat į hvort tveggja ķ EUR/įr m.v. nśllstöšuna, sem er aš standa utan viš hvort tveggja, en ķ EFTA. 

Hjörtur J. Gušmundsson, sagnfręšingur og alžjóša stjórnmįlafręšingur (MA ķ alžjóša samskiptum meš įherzlu į Evrópufręši og öryggis- og varnarmįl) hefur aflaš sér haldgóšrar yfirlitsžekkingar į žessum mįlum og skrifaš mikiš um žau.  Hann reit grein ķ Morgunblašiš 11. marz 2024 undir fyrirsögninni:

 "Verri višskiptakjör ķ gegnum EES".

"Hins vegar hefur sambandiš į undanförnum įrum samiš um vķštęka frķverzlunarsamninga viš rķki į borš viš Kanada, Japan og Bretland, žar sem kvešiš er į um tollfrjįls višskipti meš sjįvarafuršir [sem eru betri višskiptakjör en Ķsland nżtur viš ESB].

Fyrir vikiš hafa ķslenzk stjónvöld į lišnum įrum ķtrekaš óskaš eftir žvķ viš Evrópusambandiš, aš komiš yrši į fullu tollfrelsi ķ višskiptum meš sjįvarafuršir ķ gegnum EES-saminginn. Óįsęttanlegt vęri, aš rķki, sem ekki vęru ķ eins nįnum tengslum viš sambandiš, nytu hagstęšari tollkjara.  Til žessa hefur sś višleitni ekki skilaš tilętlušum įrangri, en tollar eru einkum į unnum og žar meš veršmętari afuršum." 

Žessi öfugsnśna afstaša ESB gagnvart EFTA-rķkjunum, gęti įtt sér eftirfarandi skżringar:  ESB žarf aš mešhöndla fiskveišižjóširnar žar innan boršs eins, og žaš er mikiš magn unninna fiskafurša, sem berast mundi Innri markašinum į meginlandinu frį Ķslandi og Noregi.  Framkvęmdastjórnin óttast sennilega afdrif fiskišnašar innan ESB, ef slķkt gerist, og neitar žvķ Ķslendingum um lękkun žessara tolla.  Af ótta viš fordęmi gagnvart Noršmönnum er ekki sérlega lķklegt, aš ESB vęri tilleišanlegt til aš semja um lękkun žessara tolla ķ frķverzlunarsamningum.  

"Meginįstęša žess, aš įkvešiš var į sķnum tķma, aš Ķsland skyldi gerast ašili aš EES-samninginum, var sś, aš viš Ķslendingar įttum aš njóta sérstakra kjara fyrir sjįvarafuršir inn į markaš Evrópusambandsins umfram žį, sem ekki ęttu ašild aš honum.  Einkum og sér ķ lagi m.t.t. tolla.  Į móti įttum viš aš taka upp regluverk sambandsins um innri markaš žess.  Var žaš réttlętt meš sérstöku kjörunum."  

Nś hefur ESB grafiš undan žessari röksemdafęrslu meš téšum frķverzlunarsamningum. Žaš setur EFTA-löndin ķ óhagkvęma stöšu. Framkvęmdastjórn ESB gerir tillögu um žaš til Sameiginlegu EES-nefndarinnar, hvaš taka beri upp ķ landslög EFTA-landanna. Ešlilega einblķnir hśn ķ žvķ višfangi į langöflugasta rķkiš į žeim vettvangi, Noreg.  Žaš, sem į vel viš Noreg, į alls ekki endilega vel viš Ķsland.  Dęmi um žaš er orkulöggjöf ESB, s.k. Orkupakkar 1-4, žar sem Noegur er tengdur viš hin skandinavķsku löndin meš lofttlķnum og viš Danmörku, Žżzkaland og Holland meš sęstrengjum.  Reyndar voru lķka miklar deilur um réttmęti innleišingar žessarar löggjafar ķ Noregi, og fyrir Ķsland er langsótt aš tengja raforkukerfi landsins viš Innri markaš ESB.  Žaš er fjölmargt, sem kemur frį Sameiginlegu EES-nefndinni til viškomandi rįšuneytis og sķšan Alžingis, sem er meira ķžyngjandi en gagnlegt fyrir okkar litla hagkerfi.  Į grundvelli reynslunnar af vķštękum frķverzlunarsamningi viš Bretland vęri fróšlegt, aš "óhįš" stofnun eša fyrirtęki mundi gera samanburš į hagkvęmni lķklegrar nišurstöšu samningavišręšna um vķštękan frķverzlunarsamning viš ESB annars vegar og hins vegar į óbreyttri ašild aš EES.  

"Fram kemur ķ svari frį utanrķkisrįšuneytinu ķ įgśst 2022 viš fyrirspurn frį mér, aš įętlaš sé, aš tollar į ķslenzkar sjįvarafuršir ķ gegnum EES-samninginn nemi įrlega mrdISK 2,5-2,7.  Ķ svari rįšuneytisins viš annarri fyrirspurn minni įriš 2019 kemur hins vegar fram, aš įn samningsins vęri aukinn kostnašur vegna śtfluttra sjįvarafurša įętlašur aš lįgmarki mrdISK 4,2 vegna eftirlits og skerts greišslužols."

Įvinningur EES-samningsins fyrir sjįvarśtveginn  aš öšru óbreyttu er žannig um 1,6 mrdISK/įr og er žannig frekar rżr ķ rošinu, og kostnašurinn af innleišingu reglugeršafargans ESB fyrir Ķsland vafalaust hęrri, en taka veršur tillit til įvinnings allra śtflutningsvaranna, įls og annarra išnašarvara og žjónustu įsamt styrkjum, skólasamstarfi o.fl., og veršur heildarsamanburšurinn žį lķklega EES ķ vil.

Hins vegar vęri fróšlegt aš fęra kostnašinn 2,6 mrdISK/įr nišur į tonn og bera saman viš tollkostnaš o.ž.h. viš śtflutning sjįvarafurša į tonn til Bretlands samkvęmt frķverzlunarsamninginum viš Breta. 

"Mišaš viš tölur rįšuneytisins mį žannig draga žį įlyktun, aš ef Ķsland gerši vķštękan frķverzlunarsamning viš Evrópusambandiš ķ staš EES-samningsins og žyrfti žar meš aš sęta auknu eftirliti meš sjįvarafuršum af hįlfu sambandsins, en nyti į móti fulls tollfrelsis ķ žeim efnum, vęri višskiptalegur įvinningur af ašildinni, hvaš umręddar vörur varšar, mögulega einungis į bilinu 1,5-1,7 mrdISK/įr." 

Žaš hafa lķklega engar žreifingar fariš fram af Ķslands hįlfu gagnvart ESB um, hvers konar skilmįlar vęru ķ boši viš gerš vķštęks frķverzlunarsamnings viš ESB ķ staš EES-samningsins, og žess vegna er aš svo komnu erfitt aš meta hagkvęmni frķverzlunarsamnings ķ samanburši viš EES-samninginn.  Į žrķtugsafmęli hans um žessar mundir er tķmabęrt aš breyta žessu, enda er mikiš valdaójafnvęgi fólgiš ķ žessu bįšabirgša fyrirkomulagi.  Inn ķ hagkvęmnisamanburš EES og frķverzlunarsamnings er naušsynlegt aš taka kostnaš žjóšfélagsins af hinu ólżšręšislega fyrirkomulagi aš senda Alžingi Ķslendinga lagasetningu ķ pósti, žar sem engu mį breyta.  Svona fyrirkomulag grefur undan lżšręšinu og sjįlfstęšisvitund almennings, enda lķtillękkandi. Hjörtur minnist į žetta:

"Taka žarf enn femur meš ķ reikninginn vaxandi tilkostnaš vegna ķžyngjandi regluverks frį Evrópusambandinu fyrir bęši atvinnulķfiš og almenning, sem innleiša žarf vegna EES-samningsins.  Óheimilt er aš innleiša regluverkiš minna ķžyngjandi, en fullt svigrśm til žess aš gullhśša žaš, eins og žaš hefur veriš kallaš.  Utan EES vęri hęgt aš setja minna ķžyngjandi regluverk ķ staš regluverks sambandsins eša alls ekkert." 

Ķ ljósi reynslunnar ętti aš banna embęttismönnum rįšuneytanna aš breyta reglugeršum og tilskipunum ESB ķ meira ķžyngjandi įtt fyrir atvinnulķf og skattgreišendur en ESB gefur tilefni til og fitja upp į samtali viš ESB um žaš, aš Ķsland geti ķ Sameiginlegu EES-nefndinni gert tillögu um efnislegar breytingar į žvķ, sem frį ESB kemur, ķ ljósi landfręšilegrar legu og fįmennis. Žaš yrši žarft verk aš snķša helztu skavankana af žessu samstarfi EFTA/ESB, en žaš er ekki einfalt eša aušvelt, į mešan utanrķkisįšherra Noregs kemur frį stjórnmįlaflokki, sem vill sjį Noreg innanboršs ķ ESB, en žannig er žvķ variš bęši meš Hęgri og Verkamannaflokkinn.  Hver trśir žvķ, aš Samfylkingin, einn jafnašarmannaflokka Noršurlandanna, muni ekki vilja dusta rykiš af alręmdri ašildarumsókn Össurar Skarphéšinssonar frį 2009 ?  

 

 

 

  

 


Skaginn til fyrirmyndar

Žaš er óvenjulegt aš sjį vitręna, einróma samžykkt stórs sveitarfélags um mįlefni, sem tengjast įtakalķnum ķ stjórnmįlum.  Morgunblašiš gerši žó grein fyrir einni slķkri 27. janśar 2024 undir fyrirsögninni:

"Skagamenn óttast raforkuskeršingu til stórišju".

Til marks um, aš įlyktun sveitarfélagsins tengist įtakalķnu ķ landsmįlum er, aš drjśgur hluti eins rķkisstjórnarflokkanna gengur um og bošar hverjum, sem heyra vill, žį draumórakenningu śtibśsins Landverndar, aš hagkvęmt og pólitķskt rétt sé aš ljśka žeim kafla ķ ķslenzkri višskiptasögu aš selja raforku til orkukręfrar starfsemi į sviši mįlmvinnslu.  Hvernig slķk bįbilja fęr fętur ķ stjórnmįlaflokki, sem bżšur fram į landsvķsu, en mun sennilega ekki hafa erindi sem erfiši ķ nęstu Alžingiskosningum, er óskiljanlegt og efamįl, aš djśpsįlfręšingurinn Sigmund Freud eša nślifandi kollegar hans gętu śtskżrt žaš af viti. 

Aš žessu sögšu er rétt aš snśa sér aš hinni gagnmerku frétt Ólafs E. Jóhannessonar:

""Bęjarstjórn Akraneskaupstašar hefur alvarlegar įhyggjur af stöšu raforkumįla og žeirri stöšu, sem frekari orkuöflun er ķ.  Stašreyndin er, aš žegar eru skeršingar į orku, og skortur į orku er farinn aš hafa įhrif į fyrirtęki, sem veita hundrušum ķbśa Akraness atvinnu og setur störf žeirra og lķfsafkomu ķ hęttu."

Svo segir ķ įlyktun bęjarstjórnar Akraneskaupstašar, sem samžykkt var meš atkvęšum allra bęjarfulltrśa  į fundi bęjarstjórnarinnar, sem haldinn var s.l. žrišjudag [23.01.2024], en tilefni įlyktunarinnar er yfirvofandi raforkuskeršingar til stórišju, sem bošašar hafa veriš vegna yfirvofandi raforkuskorts ķ landinu." 

Téšur raforkuskortur er landshlutabundinn viš svęši, sem ekki hafa nógu öfluga tengingu viš stęrstu virkjun landsins, Fljótsdalsvirkjun. Žetta į viš um athafnastaši į Austurlandi į borš viš Vopnafjörš og Höfn ķ Hornafirši įsamt vesturhluta landsins.  Ef Landsnet hefši fengiš aš hraša uppbyggingu nżrrar Byggšalķnu noršur um og vestur til Klafa ķ Hvalfirši, žyrfi ekki aš skerša žegar umsamda raforkuafhendingu ķ vetur, en efir sem įšur mundi rafmagn til nżrrar starfsemi vanta.  Vinstri hreyfingin gręnt framboš og mešreišarsveinar hennar hafa lagzt žversum gegn žeirri Byggšalķnu, sem Landsnet hefur forhannaš og telur skynsamlegasta kostinn. Eins og fyrri daginn eru beturvitar legió og hafa allt ašra skošun į mįlinu.  Hverjum žykir sinn fugl fagur, og beturvitar hlusta ekki į raffręšileg og fjįrhagsleg rök.  Dyntir žeirra um śtlit lķnunnar og legu hafa fengiš óheyrilegt vęgi, sem miklum kostnaši og mengun vegna olķubruna hefur valdiš. 

"Ķ įlyktuninni segir, aš um 20 % af heildaratvinnutekjum ķbśa Akraness komi [verši] til vegna framleišslu fyrirtękja į Grundartanga, Noršurįls og Elkem, og skortur į raforku, til lengri eša skemmri tķma, hafi bein įhrif į afkomu ķbśa sveitarfélagsins.

 Nśverandi įstand og horfur geti leitt til tapašra starfa og minnkandi veršmęta, sem leiša muni af sér samdrįtt og lakari lķfskjör.  

Bęjarstjórnin skorar į stjórnvöld aš leita allra leiša til aš styšja viš frekari orkuöflun og hraša uppbyggingu į virkjunum og endurbótum į flutningskerfi raforku."

Žetta eru orš ķ tķma töluš og hįrrétt hjį bęjarstjórninni.  Įstandiš er ķ boši afurhaldsafla, sérvitringa, sem leggjast gegn frekari nżtingu orkulindanna į grundvelli fordildar um, aš sišferšilega rangt sé aš grķpa į nokkurn hįtt inn ķ sköpunarverkiš.  Žetta er alger žvęttingur, enda er žetta fyrirslįttur til aš draga dul į žaš, sem aš baki bżr.  Andstaša žessa sérvitringahóps er raunverulega viš hagvöxtinn.  Sérvitringarnir vilja draga śr neyzlu almennings, en ekki auka hana, eins og verkalżšsforingjarnir, sem lķka lifa ķ annarlegum heimi og hreykja sér hįtt og vilja stjórna Sešlabankanum, sem er aš slį į neyzluna til aš hęgja į veršbólgunni. 

Žaš vekur athygli, aš sambęrileg bęjarstjórnarsamžykkt hefur ekki sézt aš sinni frį Hafnarfirši.  Menn verša aš gera sér grein fyrir žvķ, aš meš manngeršum og skipulögšum orkuskorti eru forsendur brostnar fyrir sölusamningum raforku til stórišjuveranna.  Eigendur žeirra sömdu um aš taka į sig orkuskort af nįttśrunnar völdum, sem įętlašur var um 10 % af rekstrartķmanum, en nś dynja raforkuskeršingar į stórišjunni į nęstum   hverju įri og bśast mį viš žeim įrlega śt žennan įratug. 

Ekki nóg meš žaš, heldur vofir nś yfir forgangsorkuskeršing stórišju ķ krafti nżrrar lagasetningar.  Bęjarstjórn Akraness hefur gert sér grein fyrir alvarleika stöšunnar og segir rķkisstjórninni aš hysja upp um sig buxurnar og leggja fyrir Alžingi frumvarp til sérlaga um virkjanir og flutningslķnur.  Žaš veršur aš höggva į hnśtinn nś, žegar allt er komiš ķ óefni.

""Ķ atvinnuteknagreiningu Byggšastofnunar eru um 20 % atvinnutekna ķbśa Akraneskaupstašar vegna framleišslu įn fiskvinnslu, og viš vitum, aš langstęrsti hlutinn af žeirri sneiš er vegna starfseminnar į Grundartanga. Žar eru mešallaun góš, en ég ętla ekki aš skjóta į neina upphęš, hvaš žetta gęti žżtt ķ töpušum śtsvarstekjum, ef samdrįttur veršur", segir Haraldur Benediktsson, bęjarstjóri Akraneskaupstašar ķ samtali viš Morgunblašiš."

Žetta er grķšarlega alvarlegt mįl, sem viršist hafa fariš fyrir ofan garš og nešan hjį landsfešrum og -męšrum, žvķ aš annars hefšu žau žegar gert raunhęfar rįšstafanir til aš leysa višfangsefniš, sem žegar vęru komnar til framkvęmda.  Ķ stašinn kemur oršhengilshįttur frį flokki forsętisrįšherrans um, aš sżna verši fram į orkuskortinn įšur en samžykkt verši, aš hefjast handa, og śtibśiš, Landvernd, leggst gegn öllum śrbótum į žessu sviši, nś sķšast Vatnsdalsvirkjun, sem žó mį kalla boršleggjandi verkefni fyrir Vestfiršinga til aš leysa brżnan orkuvanda Vestfjarša.  Orkurįšherra er eins og karlinn ķ tunglinu, sem horfir hryggum augum į, fer meš rullu, en gerir ekkert, sem gefur von um śrbętur į orkuskorti.

Fróšlegt vištal var viš forstjóra Elkem į Ķslandi um mįliš ķ Morgunblašinu 09.02.2024.  Elkem kaupir ekki ótryggša orku, heldur forgangsorku meš einhverjum afslętti gegn samningsbundnum réttindum Landsvirkjunar til aš krefjast endurkaupa į hluta orkunnar, sem žį aš sjįlfsögšu er ekki afhent.  Žetta hefur sķšan ķ desember 2023 valdiš grķšarlegri framleišsluskeršingu hjį Elkem į Ķslandi meš tekjutapi upp į um 1 mrdISK/mįn, sem mišaš viš įętlašar įrstekjur 2024 um mrdISK 25 er tilfinnanlegt og getur hęglega leitt til minni fjįrfestinga móšurfélagsins ķ žessu dótturfélagi og uppsagna starfsmanna.  

""Viš eigum mjög mikiš undir fyrirtękjunum, og mörg žjónustufyrirtęki į svęšinu eiga grķšarlega mikiš undir starfsemi fyrirtękjanna į Grundartanga.  Į mešan žau eru ķ skeršingum, erum viš aš ógna framtķš žeirra og vaxtarmöguleikum žeirra lķka", segir Haraldur og bendir į, aš raforkuskeršing hafi bęši bein og einnig afleidd įhrif ķ tilviki žjónustufyrirtękjanna."

Žaš, sem Haraldur, bęjarstjóri, er aš benda į ķ sambandi viš orkukręfu fyrirtękin, er, aš žau hafa margfeldisįhrif ķ žjóšfélaginu, eins og önnur framleišslufyrirtęki, sem flytja nįnast alla framleišslu sķna śt į erlenda markaši.  Žetta žżšir, aš margfalda mį starfsmannafjöldann meš u.ž.b. 3, žegar finna į śt jafngildisfjöldann, og sama į viš um fé, sem fyrirtękin nota hér innanlands ķ annaš en launakostnaš.  Ef žessi fyrirtęki draga saman seglin vegna raforkuskorts, er vį fyrir dyrum og rekstrarhęfni žeirra ķ hśfi. Hafa einhver višbrögš komiš frį išnašarrįšherranum af žessu tilefni ?  Ef žau birtast ekki senn, er išnašarrįšuneytiš oršiš nafniš tómt.   

 

 


Afkįraleg staša orkumįla hérlendis

Sjįlfskaparvķtin eru verst.  Ķslendingum hefur boriš gęfa til aš nżta hluta endurnżjanlegra og nįnast kolefnisfrķrra orkulinda landsins til aš knżja atvinnulķfiš aš töluveršu leyti og til heimilishalds og hśsnęšisupphitunar aš nįnast öllu leyti.  Um 15 % heildarorkunotkunarinnar er enn meš jaršefnaeldsneyti og fer jafnvel vaxandi žessi misserin vegna öfugsnśinnar andstöšu sérvitringa (jašarhópa (borderline)), sem ķ ótrślegri forheimskun hafa undanfarin įr lagzt gegn nįnast öllum virkjunum yfir 10 MW aš stęrš og uppsetningu buršugra (220 kV) flutningslķna į milli landshluta, sem ętlaš er aš auka afhendingaröryggi raforku ķ öllum landshlutum, draga śr orkutöpum į leišinni og bęta nżtingu uppsafnanlegs vatns mišlunarlónanna. 

 

Viš höfum alla burši og tęknilega möguleika į aš halda įfram aš skjóta stošum undir atvinnulķf og efnahagslķf landsins meš žvķ aš hefja framkvęmdir af krafti viš virkjanir og lķnur.  Žaš er nóg til af óvirkjašri orku fyrir landsmenn um fyrirsjįanlega framtķš.  Téšir sérvitringar eiga bakhjarla į Alžingi, bęši į mešal stjórnarliša og stjórnarandstöšu, og geta žess vegna enn flękzt fyrir framfaramįlum, į mešan hinir taka sig ekki saman ķ andlitinu og setja žeim stólinn fyrir dyrnar aš fremja óhęfuverk sķn į framfarasókninni til "gręnnar" orkuframtķšar.  Stjórnmįlamenn lįta eins og žeir komi af fjöllum um orkuskortinn, og žeir forhertustu afneita honum.  Žegar kemur aš lausnum, sem duga, vappa žeir eins og kettir ķ kringum heitan graut. 

Žann 27. janśar 2024 skrifaši vanur mašur śr atvinnulķfinu, fyrrum stórnotandi raforku og nś framleišandi raforku, Tómas Mįr Siguršsson, forstjóri HS Orku, fróšlega grein ķ Morgunblašiš um skrżtna stöšu orkumįlanna hérlendis undir fyrirsögninni:

"Barįttan um skortinn":

 

"Fyrsta śtgįfa frumvarpsins [atvinnuveganefndar um heimildir til aš bregšast viš raforkuskorti - innsk. BJo] var gölluš.  Žar var ķ stuttu mįli kvešiš į um, aš ķ orkuskorti kęmi žaš nęr alfariš ķ hlut annarra raforkuframleišenda en Landsvirkjunar aš męta eftirspurn umfram spįr į almennum markaši.  Žessir framleišendur eru HS Orka og ON.  Um 60 % af allri raforkuframleišslu landsins, sem Landsvirkjun beinir til stórnotenda, vęru stikkfrķ.  

Žetta er ósanngjarnt,eins og lesa mįtti śr flestum umsögnum, sem bįrust um frumvarpiš.  Ķ umsögn Samkeppniseftirlitsins segir t.a.m.: "Meš hlišsjón af öllu famangreindu męlir Samkeppniseftirlitiš gegn žvķ, aš fyrirliggjandi frumvarp verši óbreytt aš lögum.  Į žessu stigi mįlsins telur eftirlitiš, aš frumvarpiš, verši žaš óbreytt aš lögum, sé til žess falliš aš styrkja stöšu Landsvirkjunar į kostnaš minni keppinauta og vinna gegn samkeppni."  

Frumvarpsdrögin komu śr Orkustofnun, en handrit hefur greinilega borizt henni frį forstjóra Landsvirkjunar, sem ekki hefur aukiš hróšur sinn meš opinberri framgöngu sinni ķ žessu skortsmįli, sem hefur veriš raunaleg og lķtt sęmandi žeirri stöšu. Ķ a.m.k. eldri samningum viš stórnotendur er kvešiš į um, aš ķ "force majeure" įstandi, ž.e. žegar glķmt er viš afleišingar óvišrįšanlegra afla, megi skerša umsamda forgangsorku til žeirra hlutfallslega jafnmikiš og til almenningsveitna.  Hinn lögfręšilegi vandi nś er, aš raforkuskorturinn stafar af stjórnendamistökum og vanrękslu, sem ekki er sambęrilegt viš bilanir ķ bśnaši eša nįttśruhamfarir.  

"Atvinnuveganefnd įttaši sig į vanköntunum, og fumvarpiš tók góšum breytingum viš 2. umręšu ķ žinginu.  Mįlinu var samt frestaš fram yfir įramót.  Žį "var ljóst, aš innan Landsvirkjunar vęri vilji til aš vinna aš farsęlli nišurstöšu, žar sem tekiš yrši miš af skyldum Landsvirkjunar til aš tryggja raforkuöryggi", eins og sagši ķ fréttum (mbl.is, 17.12.2023, "Afgreišslu raforkufrumvarps festaš").

Fljótlega kvaš žó aftur viš fyrri tón hjį forstjóra Landsvirkjunar, sem talaši į nż fyrir fyrstu śtgįfu frumvarpsins og tók ķ greinaskrifum og vištölum aš gefa ķ skyn "leka į milli markaša".  Rįšizt var į undirritašan og HS Orku meš dylgjum og samfelldum rangfęrslum ķ grein į visir.is, sem ekki veršur setiš undir."

Er of mikiš aš lķkja Herši Arnarsyni, forstjóra Landsvirkjunar, viš fķl ķ postulķnsbśš ? Žegar hann fęr ekki yfirgangssömum vilja sķnum famgengt viš žingmenn, eins og viš ósjįlfstęša embęttismenn, žį trompast hann og ber į borš žvętting og skęting ķ fjölmišlum.  Žessi hegšun er óešlileg og óvenjuleg ķ orkugeiranum, žar sem yfirleitt sitja prśšmenni į fleti fyrir.  Žaš er heilbrigšismerki į geiranum, aš ofstopanum ķ forstjóra langstęrsta orkufyrirtękisins skuli vera andęft og fjarstęšum hans sópaš śt ķ hafsauga.  

"Enginn efast um, aš orka sé oršin af skornum skammti hér į landi.  Óskilvirkt leyfisveitingaferli er fariš aš bķta ķ, bęši hvaš varšar virkjanir og flutningskerfi.  Landsvirkjun į ekki ein aš gegna žvķ hlutverki aš sinna orkuöryggi.  Žvert į móti er veriš aš leggja til, aš fariš sé eftir tillögum tveggja vinnuhópa, sem hafa unniš aš mįlinu ķ umboši stjórnvalda.  Žar er bent į żmsar leišir og til žrautavara, aš allir framleišendur leggi til orku jafnt og ķ hlutfalli viš heildarframleišslu.  Sem betur fer tók atvinnuveganefnd žį vinnu til greina og breytti frumvarpinu til samręmis.  Landsvirkjun getur ekki haldiš žvķ fram, aš sś śtfęrsla leggi fyrirtękinu óvęntar skyldur į heršar, žvķ [aš] fyrirtękiš tók fullan žįtt ķ vinnu ofangreindra vinnuhópa."

Ķ fyrstu mįlsgreininni horfir höfundurinn fram hjį sérvitringahópinum, sem grafiš hefur svo undan orkugeiranum ķslenzka, aš hann er nśna ófęr um aš fullnęgja raforkumarkašinum meš žeim afleišingum, aš olķu er brennt ķ verksmišjum, žar sem rafmagn vęri notaš, vęri žaš fįanlegt.  

Segja mį, aš Tryggvi Felixson, hagfręšingur og fyrrverandi formašur Landverndar, hefur löngum veriš talsmašur žessa hóps.  Eftir hann birtist grein ķ Morgunblašinu 1. febrśar 2024 meš yfirskriftinni:

"Yfirvegun eša óšagot ķ orkumįlum":

"Af famangreindum tölum veršur ekki annaš séš en višunandi jafnvęgi sé fram undan ķ raforkumįlum. Horfurnar ķ frekari orkuöflun og bęttri nżtni eru įgętar.  Aldrei veršur hęgt aš śtiloka tķmabundnar žrengingar vegna lélegra vatnsįra.  Yfirdrifnar yfirlżsingar, sem fram hafa komiš um, aš allt sé hér į vonarvöl ķ raforkumįlum eru einmitt žaš, yfirdrifnar.  M.v. flestar ašrar žjóšir mętti segja, aš viš séum aš drukkna ķ raforku.  Aš lįta sér ekkert detta ķ hug annaš en aš virkja endalaust til aš greiša śr meintum orkuskorti kann ekki góšri lukku aš stżra.  M.a. er naušsynlegt aš skoša žjóšhagslega hagkvęmni žess aš nżta žį orku, sem losnar, žegar samningar viš nśverandi stórkaupendur renna śt, til nżrri og aškallandi verkefna ķ orkuskiptum."

Žarna skrifar einn af beturvitum afurhaldsins ķ landinu um orkumįlin.  Eins og hans nótar eru vanir aš gera, setur hann sig į hįan hest, gefur skķt ķ įhyggjur og višvörunarorš kunnįttumanna um orkumįlin og skrifar um "meintan" orkuskort.  Hann er sem sagt ķmyndun starfsmanna ķ orkugeiranum, Samorku, Samtaka išnašarins og żmissa rįšgjafa, sem gerzt žekkja žessi mįl.  Žį mętti spyrja forrįšamenn hins glęsilega hornfirzka félags Skinneyjar-Žinganess, sem ekki fengu keypta forgangsorku į markašinum ķ vetur fyrir rafskautaketil sinn og uršu meš hraši aš kaupa og setja upp olķukyndingu fyrir bręšsluofn sinn.

Hvernig stendur į žvķ, aš gapuxar af ólķku tagi telja, aš žeir komist upp meš žaš aš hefja sig upp fyrir menntaša og virta sérfręšinga og halda žvķ fram, aš svart sé hvķtt ?  Žetta lošir dįlķtiš viš hér, en ętli žeir séu ekki komnir śt ķ skurš nś, sem helzt vilja loka stęrstu išjuverum landsins ?  Žetta vesalings fólk skortir allt sögulegt samhengi, er blautt į bak viš bęši eyrun.  Žaš įttar sig ekki į, aš stórsala til išjuvera myndaši grundvöll aš rafvęšingu landsins hinni sķšari og samtengingu landshlutanna ķ eitt orkusvęši.    

 

 


Rįšherra grefur undan grunnatvinnuvegi landsmanna

Žaš hefur aldrei veriš neitt vit ķ tiltektum Svandķsar Svavarsdóttur į rįšherrastóli.  Sem matvęlarįšherra hefur hśn žó bitiš höfušiš af skömminni, og stefndi fyrir vikiš ķ vantraust į störf hennar į Alžingi įšur en hśn fór ķ veikindaleyfi. Ósvķfni hennar nęr śt fyrir žjófamörk, žvķ aš hśn brżtur lög viljandi meš żmsum gjöršum sķnum ķ rįšuneytinu.  Žetta er ólķšandi meš öllu, enda stefnir ķ milljarša ISK skašabótakröfur gegn rķkissjóši vegna rįšuneytisverka Svandķsar 2023. Žessi ósköp eru sem betur fer sjaldgęf.  

Drög aš frumvarpi matvęlarįšherra um sjįvarśtveginn ętti rķkisstjórnin aš draga til baka, žvķ aš žaš er ekki heil brś ķ žeim, frumvarpiš er meš öllu óžarft og reyndar stórskašlegt fyrir žjóšarbśiš.  Žetta er ašför sósķalista aš vel reknum einkarekstri.  Ef slķkt fyrirfinnst einhvers stašar, reyna sósķalistar aš verša sér śti um įstęšur til aš varpa žrśgandi byršum rķkisins į starfsemina.  Žaš er glórulaus hegšun gegnvart fyrirtękjum ķ samkeppnisreksti į erlendri grundu, og jafnstaša fyrirtękjanna gagnvart öšrum innlendum fyrirtękjum er meš öllu fyrir borš borin. Svo langt er gengiš, aš lķkja mį skattheimtunni viš eignaupptöku.  Meš žessari hugmynd rįšherra aš lagafrumvarpi er stigiš stórt skref ķ įtt til žjóšnżtingar, sem er hinn blauti draumur allra sósķalista, žótt žjóšnżtingar eigi sér einvöršungu hrakfallasögu. 

Fremsti fręšimašur landsins į sviši hagfręši sjįvarśtvegs skilaši umsögn ķ samrįšsgįtt um téš afkvęmi sósķalistans, og birti Morgunblašiš nokkur atriši žašan žann 18. janśar 2024 undir fyrirsögninni: 

"Frumvarpiš veiki sjįvarśtveginn":

"Ragnar Įrnason, prófessor emeritus ķ hagfręši viš Hįskóla Ķslands, segir ķ umsögn um drög Svandķsar Svavarsdóttur, matvęlarįšherra, aš frumvarpi til laga um sjįvarśtveg, sem sjį mį ķ samrįšsgįtt stjórrnvalda, aš žar sé ekki gerš gangskör aš žvķ aš bęta stjórnun fiskveiša og gera žęr skilvirkari žannig, aš framlag žeirra ķ žjóšarbśiš geti vaxiš. Žess ķ staš sé haldiš įfram į žeirri braut aš žrengja aš fyrirtękjum ķ sjįvarśtvegi, leggja į žau auknar byršar og hękka enn frekar sérstaka og brenglandi skattheimtu į žau.

Ragnar segir afleišingarnar óhjįkvęmilega verša annars vegar veikari sjįvarśtvegur, sem mun, žegar fram ķ sękir, ekki geta stašizt samkeppni viš sjįvarśtveg annarra žjóša, sem ekki žurfa aš bera svona byršar, og veršur žvķ aš gefa eftir ķ samkeppninni um afla og į fiskmörkušum ķ heiminum, og hins vegar minna framlag sjįvarśtvegsins ķ žjóšarbśiš meš tilheyrandi kjaraskeršingu fyrir alla landsmenn." 

Vinnubrögš rįšuneytis, sem leiša til žeirra illu afleišinga fyrir žjóšarhag, sem prófessorinn fyrrverandi lżsir hér aš ofan, eru forkastanleg og įbyrgšarlaus.  Žau eru eins laus viš faglega nįlgun ķ žįgu lands og žjóšar og hęgt er aš hugsa sér og eins löšrandi ķ pólitķskum gešžótta af vinstri vęngnum og hugsazt getur.  Slķk vinnubrögš veršskulda žį umsögn, aš žau grafi undan grunnatvinnuvegi landsmanna. 

"Ragnar gerir einnig athugasemd viš mjög mikla hękkun į gildandi veišigjaldi, sem frumvarpsdrögin leggja til. 

Ķ fyrsta lagi er lagt til, aš veišigjald į uppsjįvarfisk verši hękkaš śr 33 % af gjaldstofni ķ 45 %. 

Ķ öšru lagi veršur hętt aš heimila frįdrįtt veišigjalds frį hefšbundnum tekjuskatti.  Žaš samsvari 25 % - 60 % hękkun į virku veišigjaldshlutfalli efir žvķ, hvernig tekjuskattur į fyrirtęki er metinn (tekjuskattur į fyrirtęki įriš 2023 var 20 % og fjįrmagnsskattur 22 %.  Skattur į śtgreiddan arš var žvķ 37,6.). 

Ķ žrišja lagi gera frumvarpsdrögin rįš fyrir, aš virkt tekjuskattshlutfall į sjįvarśtvegsfyrirtęki verši 53 % og 70,6 % į botnfiskveišar og 65 % og 82,6 % į uppsjįvarveišar, en virka tekjuskattshlutfalliš er summa venjulega tekjuskattshlutfallsins, 20 % og 37,6 % og veišigjaldsins, sem er 33 % į botnfiskveišar og 45 % į uppsjįvarveišar.  Bendir Ragnar į, aš hlutföll séu svo hį, aš margir myndu kenna žaš viš ofurskatta."

Skattheimta af žessu tagi er gjörsamlega ótęk og jašrar viš aš vera stjórnarskrįrbrot, žvķ aš hśn er eiginlega eignaupptaka rķkisins.  Žar aš auki er hśn gróft brot į jafnręšisreglu, sem fyrirtękin eiga rétt į aš njóta gagnvart skattheimtu. Aš fara fram meš nokkuš eins og žetta vitnar um pólitķskt ólęsi, žvķ aš Sjįlfstęšisflokkurinn getur ekki samžykkt žetta og ekki setiš ķ rķkisstjórn meš rįšherra, sem leggur ašra eins óhęfu fram. 

Flokksrįšsfundur Sjįlfstęšisflokksins ķ įgśst 2023 samžykkti žetta um rķkisfjįrmįl og skatta:

"Skattkerfisbreytingar, sem Sjįlfstęšisflokkurinn hefur haft forystu um į sķšustu 10 įrum, hafa fyrst og fremst mišaš aš žvķ aš einfalda skattkerfiš, létta byršar launafólks og auka kaupmįtt, styrkja afkomu fyrirtękja, hvetja žau til fjįrfestinga og byggja undir nżsköpun og žróun.  Halda veršur įfram į sömu braut og huga sérstaklega aš barnafjölskyldum, m.a. meš breytingum į barnabótakerfinu og hękkun hįmarksgreišslu ķ fęšinggarorlofi.  Sjįlfstęšisflokkurinn leggst alfariš gegn frekari įlögum į fólk og fyrirtęki."

Žarna eru tekin af öll tvķmęli um žaš, aš Sjįlfstęšisflokkurinn samžykkir ekki fekari skattahękkanir į fólk og fyrirtęki, žótt undantekning hafi veriš gerš meš žaš vegna neyšarįstands ķ Grindavķk.  Žannig mįtti Svandķsi Svavarsdóttur vera žaš ljóst, aš hśn vęri komin śt į hįla braut stjórnarslita meš ofurskattlagningu į sjįvarśtveginn, sem ķ frumvarpsdrögum hennar felast.  Pólitķsku raunsęi er ekki fyrir aš fara, heldur vašiš įfram ķ blóra viš nišurstöšu undirbśningsvinnunnar fyrir óžarft frumvarp og ķ blóra viš öll helztu hagsmunafélög, sem aš sjįvarśtvegi koma.  Žarna er einsżni og pólitķsku ofstęki Vinstri hreyfingarinnar gręns frambošs rétt lżst.    

 

  

 

                                                                                                                           


Ósvķfni sišlausrar klķku

Žaš hefur komiš berlega ķ ljós ķ Svandķsarmįlum, aš Vinstri hreyfingin gręnt framboš (VG) er lķtil og sišlaus klķka, sem fer meš völd, eins og rķkiš sé žeirra eign og lögin séu bara bókstafir ķ skręšum fyrir stjórnmįlamenn aš hafa til hlišsjónar.  Ekki žurfi aš fylgja lögum, nema žau falli aš hugmyndafręši VG.  Kannast nokkur viš žessa hegšun frį dögum byltingar bolsévķka ķ Rśsslandi 1917 ?  Višhorf Svandķsar eru af saušahśsi bolsa, og žaš er ekki heil brś ķ réttlętingu hennar į lögleysu hennar frį 20. jśni 2023, žegar hśn hóf strķš viš Hval hf meš žvķ aš meina fyrirtękinu aš stunda sķna löglegu starfsemi fram aš 1. september 2023. Meš žessari atlögu ętlaši hśn aš greiša fyrirtękinu banahöggiš.  

Hįtt var reitt til höggs og įn fyrirhyggju.  Nś hittir atlagan hana sjįlfa og flokk hennar fyrir vegna fįdęma aulahįttar forsętisrįšherrans og formanns VG.  Katrķn Jakobsdóttir kvittaši undir frįmunalegan mįlatilbśning Svandķsar įsamt žingflokkinum.  Žar meš hafa stöllurnar dregiš flokksnefnuna meš sér ofan ķ svašiš, og gęti atburšurinn rišiš žessari sišlausu klķku aš fullu ķ nęstu Alžingiskosningum.  

Klóför hinnar sišlausu klķku sjįst vķša ķ žjóšfélaginu.  Grķšarlegir erfišleikar eru uppi ķ orkumįlunum, žar sem VG viršist leggjast žversum bęši gegn nżjum virkjunum yfir 10 MW og nżjum flutningslķnum į milli landshluta.  Blżhśšun reglugerša og tilskipana Evrópusambandsins er ķ anda VG, žótt žar eigi vafalķtiš embęttismenn hlynntir öšrum stjórnmįlaflokkum lķka hlut aš mįli.  Hvers konar lżšur er žetta ķ stjórnarrįšinu, sem tekur upp hjį sjįlfum sér aš auka enn į kostnaš žessa litla samfélags į Ķslandi meš žvķ aš gera tilskipanir og reglugeršir enn meira ķžyngjandi fyrir fyrirtęki og einstaklinga en efni standa til frį Brüssel ?  Kęrir žetta liš sig kollótt um žaš, aš geršir žess valda grķšarlegu samfélagslegu tapi og skerša ķ sama męli lķfskjör almennings į Ķslandi.  Žessi hegšun er ólżšręšisleg og ófélagsleg og ętti aš sęta refsingu meš starfamissi, nema viškomandi rįšherra hafi samžykkt gjörninginn.  Žį ber hann hina pólitķsku įbyrgš. 

Nś žykist umhverfis-, orku- lofslagsrįšherra ętla ķ "afhśšun".  Oršiš minnir į afhausun, sem veršur lķklega ekki.  Gangi rįšherranum vel meš aš flysja reglugeršabįkniš meš sama mannskapnum og smurši eigin gešžótta utan į žaš.  Hér er betra aš spyrja aš leikslokum, žvķ aš skrattinn sér um sķna. 


Vilji til verka er allt, sem žarf ķ orkumįlunum

Žann 5. janśar 2024 birtist ein bezta greinin um nśverandi raforkuskort, sem sézt hefur ķ Morgunblašinu.  Höfundurinn er Jens Garšar Helgason, ašstošarforstjóri į Eskifirši.  Greinin er stutt, en höfundurinn fer ekki ķ grafgötur um įstęšur raforkuskortsins, og, žaš sem meira er, hann varpar fram trśveršugri kenningu um, hvaš žarf til aš brjótast śt śr žeirri herkvķ, sem afturhaldinu ķ landinu hefur tekizt aš hlekkja orkumįlin ķ, į sama tķma og allt rekur į reišanum ķ loftslagsmįlum landsins. 

Žaš žarf kjark, skrifar Jens Garšar, og žaš er hįrrétt hjį honum, en pólitķskt kjarkleysi hrjįir einmitt rķkisstjórnin, og ekki er umhverfis-, orku-  og loftslagsrįšherrann barnanna beztur ķ žeim efnum.  Hann mun ekki hafa neitt bein ķ nefinu til aš taka vitręna og framsżna forystu, sem skilar įrangri į Alžingi.  Žetta varš ljóst, eftir aš hann lét Landsvirkjun og Orkustofnun teyma sig til aš fela atvinnuveganefnd žingsins aš leggja fram haftafrumvarp, sem er vitagagnslaust og stórskašlegt raforkumarkašinum, žar sem mylja į undir fķlinn ķ postulķnsbśšinni į kostnaš minni fyrirtękja, sem žegar eiga undir högg aš sękja.  Žarna eru mśsarholuvišmiš allsrįšandi, žegar vilji og stórhugur eru allt, sem žarf. Žeir eiginleikar voru innanboršs hjį Višreisnarstjórninni į sinni tķš, sem tók slaginn viš afturhald žess tķma og barši Bśrfellsvirkjun og višskiptasamning viš fyrsta stóra raforkukaupandann ķ landinu ķ gegnum Alžingi į sinni tķš.  Žaš stóš glöggt. 

Grein Jens Garšars hófst meš žessum hętti:

"Žrįtt fyrir aš óbeizluš gręn orka renni į hverri mķnśtu til sjįvar į Ķslandi, er nś yfirlżstur orkuskortur ķ landinu.  Į dögunum var lagt fram frumvarp į Alžingi, sem tryggja įtti almenningi og öllum minni og mešalstórum fyrirtękjum raforku.  

Embęttismanni, skömmtunarstjóra, į vegum rķkisins var fališ vald til aš įkveša, hverjir fengju rafmagn og hverjir ekki.  Frį žvķ var horfiš, og eins og frumvarpiš lķtur śt nśna, er skömmtunarstjórinn sjįlfur rįšherra orkumįla."

Žaš er ljóst, aš žessar haftahugmyndir į afhendingu forgangsorku til fyrirtękja meš langtķmasamninga, falla aš hugmyndafręši Landverndar, sem er śtibś frį vinstri gręnum (VG), um aš loka įlverum ķ staš žess aš virkja.  Meš žessu vęri brotiš į samningsbundnum rétti fyrirtękja til ķslenzkrar forgangsorku, hvort sem hśn kemur śr vatnsorkuverum, jaršgufuverum eša rafstöšvum kyntum meš jaršefnaeldsneyti.  Viš brot munu vafalaust hefjast mįlaferli, žar sem rķkisvaldiš veršur krafiš skašabóta, og įlitshnekkir Ķslendinga yrši óbętanlegur um langa hrķš ķ hópi fjįrfesta og fjįrmįlafyrirtękja erlendis, žvķ aš rķkiš hefur ekki ķ tęka tķš gert rįšstafanir til aš girša fyrir fyrirsjįanlegt įstand.

Skortur leišir alltaf til veršhękkana, og žęr hękka veršlagsvķsitöluna.  Stefna VG er žannig veršbólguhvetjandi og vinnur į margvķslegan hįtt gegn almannahagsmunum.  Žannig er VG ótękur stjórnarflokkur.

Eina rįšiš ķ bölvanlegri stöšu er samt aš lįta markašinn, eins og hann er skilgreindur ķ gildandi orkulögum, vinna sitt verk og draga śr orkunotkun og aflžörf tķmabundiš, į mešan nż sjįlfbęr orkuöflun er sett į fullan skriš meš lagasetningu. 

"Skorturinn er afleišing žess, aš stjórnmįlamenn hefur skort kjark og framsżni.  Žessa eiginleika tvo verša stjórnmįlamenn aš hafa, vilji žeir rķsa undir žeirri įbyrgš, sem felst ķ žvķ aš tryggja vöxt og veršmętasköpun ķ samfélaginu.  Žaš er meginundirstaša efnahagslegrar velferšar žjóšar."

Žetta er kjarni mįlsins.  Stjórnmįlamenn hafa brugšizt žeirri skyldu sinni aš tryggja forsendur vaxtar og veršmętasköpunar ķ landinu, sem er sjįlfbęr raforka.  

Nś er mikil umręša ķ žjóšfélaginu um yfirįlag į heilbrigšiskerfinu.  Žaš mį heita gjörsamlega rķkisrekiš.  Menntakerfiš er ķ lamasessi.  Žaš er alveg sama, hvar boriš er nišur.  Žaš grotnar allt nišur ķ höndum stjórnmįlamanna.  Žaš veršur aš taka miš af žvķ viš stefnumörkun, aš rķkisrekstur er afleitt rekstrarform.  

Žess er skemmst aš minnast, aš forstjóri rķkisfyrirtękisins Landsvirkjunar óš fram į völlinn meš dylgjum ķ garš samkeppnisašilanna um, aš žeir seldu orku af almenna markašinum til fyrirtękja meš langtķmasamninga. Dylgjur žessa forstjóra voru hraktar, og böndin berast nś einna helzt aš fyrirtęki hans sjįlfs um eitthvaš žessu lķkt.  Hann ętlaši aš klekkja į samkeppnisašilum fyrirtękis hans meš žvķ aš sannfęra Alžingismenn um naušsyn haftabśskapar į raforkusvišinu, žar sem sį stęrsti nżtur jafnan forgangs ķ skömmtunarįstandi, t.d. kaupfélögin į sinni tķš, sem žrifust ekki į frjįlsum markaši.

 "Stjórnmįlamönnum hefur tekizt aš innleiša flókin og tķmafrek regluverk, sem hafa virkaš eins og hönd daušans į alla uppbyggingu.  Allar framkvęmdir, vegir, raflķnur, virkjanir eša önnur leyfisferli hjį einkageiranum eru föst ķ įr og jafnvel yfir įratug ķ feni regluverks og tilskipana.  Andstęšingum viškomandi framkvęmda tekst meš endalausum kęrum og töfum aš tefja eša stoppa naušsynlegar framkvęmdir.  Žetta er sami hópurinn og krefst orkuskipta meš gręnni orku.  Oršiš tvķskinnungur hefur veriš notaš af minna tilefni."

Allt of mikil lausatök hafa veriš višhöfš af hįlfu žingmanna, sem eru meš kostašar hjįlparhellur, viš eftirlit meš embęttismönnum, sem hafa tilhneigingu til blżhśšunar reglugerša og tilskipana, sem gera illt verra.  Regluverkiš er ónothęft og ber aš fleygja į haugana og smķša annaš straumlķnulaga.                    

 

 

 

                                                                                                                                                                                                               


Vestfiršingar hart leiknir

Vestfiršingar verša illa śti ķ nśverandi ófremdarįstandi raforkumįlanna. Žeim hefur stjórnvöldum meš Vinstri hreyfinguna gręnt framboš ķ fararbroddi tekizt aš klśšra svo illilega, aš stórfelldum kostnašarauka veldur ķ samfélaginu, og vegna įlagsaukningar stefnir ķ žjóšarvoša meš straumleysi/og eša skömmtun į forgangsorku. Žaš er viš žingiš og stjórnarrįšiš aš sakast, sem ķ hugsunarleysi og/eša af rįšnum hug hafa sett upp slķkar hindranir fyrir leyfisveitingum nżrra virkjana og flutningslķna, aš segja mį, aš flest hafi gengiš į afturfótunum hjį virkjanafyrirtękjunum og Landsneti į undanförnum įrum.  Aš grķpa ekki inn ķ žessa óheillavęnlegu rįs višburša er afar įmęlisvert m.v. žį almannahagsmuni, sem ķ hśfi eru. 

Žaš gefur auga leiš, aš ķbśar "kaldra svęša", ž.e. žar sem nżtanlegs jaršvarma nżtur ekki viš,eša ašeins ķ litlu męli, eiga sérstaklega undir högg aš sękja, žvķ aš žeir hafa samiš um kaup į ótryggšri raforku fyrir hitaveitur sķnar og verša nś aš kynda žęr meš olķu.  Dęmi um orkufyrirtęki ķ žessari stöšu er Orkubś Vestfjarša.  Orkubśsstjórinn, Elķas Jónatansson, hefur ritaš afar fróšlegar og vel samdar greinar ķ Morgunblašiš um orkumįl Vestfiršinga, og ein žeirra birtist 2. janśar 2024.  Įšur en gripiš veršur ofan ķ hana er rétt aš minnast į frétt, sem birtist 4. janśar 2024 og sżnir ašra hliš į kostnašarauka orkuskortsins.  Hśn er frį Vestmannaeyjum, en žar hękkaši raforkuverš til hitaveitunnar um 20 % um įramótin sķšustu, og var upp gefin skżringin orkuskortur.  Žarna er lögmįl frambošs og eftirspurnar aš verki, en nišurgreišslur munu koma til mótvęgis śr rķkissjóši, aš lofaš er.  Orkuskortur er tvķmęlalaus veršbólguvaldur og gerir markmiš Ķslands ķ losunarmįlum koltvķildis grįtbrosleg.  Hvers konar stjórnvöld eru hér eiginlega og hafa veriš viš völd ķ 6 įr ? Tvķskinningurinn er yfiržyrmandi. 

Grein Elķasar bar yfirskriftina:

"Orkuskortur kostar 520 milljónir".

Hśn hófst žannig:

"Engum dylst, aš raforkuskortur er yfirvofandi į Ķslandi [skortur į žegar umsaminni forgangsorku er yfirvofandi, nś žegar vantar um 500 GWh/įr af ótryggšri orku, glatašir nżir samningar į aš gizka 1000 GWh/įr -innsk. BJo.].  Ekki eru žó öll sund lokuš, žvķ [aš] viš getum įfram treyst į jaršefnaeldsneyti til aš žreyja žorrann og góuna og flytjum inn eina milljón tonna įr hvert [auk eldsneytis į flugvélar og millilandaskip-innsk. BJo].  

Žvķ mišur stefnir ķ žaš, aš į įrinu 2024 15-faldist olķunotkun Orkubśs Vestfjarša (OV) frį įrinu 2023, fari śr 220 kl ķ 3,4 Ml.  Aukning ķ losun gróšurhśsalofttegunda veršur žį 9,2 kt.  Hęgt er aš vinna bug į žessu vandamįli og sóun fjįrmuna meš virkjun innlendrar orku."

Śtflutningstap og višbótar innflutningskostnašur vegna žeirra hręšilegu stjórnvaldsmistaka, sem landsmenn sśpa nś seyšiš af, gęti fariš yfir mrdISK 10 frį įramótum til vors 2024, og nįkvęmlega engum nįttśrugęšum hefur veriš bjargaš fyrir vikiš. Hér er ašeins veriš aš draga śr hagvexti og tefja fyrir raunverulegum kjarabótum til launžega.  Hvenęr veršur komiš nóg af vitleysu vinstri gręnna ? 

"Vonandi veršur hęgt aš fasa śt stórum hluta af rafmagni til rafkyntra hitaveitna į Vestfjöršum meš jaršhita og forgangsaforku til aš knżja varmadęlur.  Markmiš Orkubśsins hefur veriš aš fasa śr 12 MW af 16 MW afltoppi rafkyntu veitnanna.  Ef ekki finnst meira en 30°C heitt vatn į Ķsafirši, žį vęri hugsanlegt aš fasa śt helmingi eša 8 MW af 16 MW. 

Naušsynlegt er aš auka afltopp forgangsorku į Vestfjöršum , m.a. til aš knżja varmadęlur į kostnaš skeršanlegrar orku.  Ķ dag er žaš afl ekki til innan Vestfjarša, og ef ętlunin er aš streyma aukinni orku um Vesturlķnu, žį er augljóst, aš byggja žarf upp samsvarandi olķuknśiš varaafl innan Vestfjarša, žótt ekki sé nema til aš tryggja óbreytt afhendingaöryggi, žegar lķnan er śti." 

Žaš er knżjandi fyrir Vestfiršinga og raforkukerfi landsins aš auka verulega framleišslugetu į raforku innan Vestfjarša śr vatnsafli, og virkjunarkostirnir eru fyrir hendi.  Einn var stöšvašur ķ Ófeigsfirši meš ofstęki nokkurra ašvķfandi umhverfisöfgamanna fyrir fįeinum įrum, og nś hefur OV lagt til viš orku-, umhverfis og loftslagsrįšherra aš ryšja hindrunum rķkisins į žvķ śr vegi fyrir virkjun ķ Vatnsfirši.  Hvaš hefur hann gert ķ žvķ mįli ?  Ekkert hefur heyrzt af žvķ.  Er žaš enn eitt merkiš um daušyflishįtt žessa sjįlfhęlna rįšherra ? 

Į Vestfjöršum, eins og annars stašar į landinu, eru orkuskiptin hafin, og žar er auk žess ein mesta aukningin ķ umsvifum athafnalķfsins į landinu meš talsveršri fólksfjölgun.  Allt żtir žetta undir žörfina į žvķ, aš orkuöflun Vestfiršinga verši sjįlfbęr.  

"Aš teknu tilliti til aukningar ķ eftirspurn, afhendingaröryggis og stöšuleika raforkukerfisins auk raunhęfra įętlana um uppbyggingu flutningskerfisins og uppbyggingartķma virkjana, žį er žaš alveg ljóst, aš taka žarf įkvaršanir um framhaldiš fljótlega. MISK 200-500 ķ olķubrennslu kyndistöšva annaš hvert įr er fórnarkostnašur, sem er óįsęttanlegur auk žess aš vera algjörlega śr takti viš orkustefnu stjórnvalda og viš stefnu Ķslands ķ loftslagsmįlum."

Žetta er hverju orši sannara hjį Orkubśsstjóranum.  100-250 MISK/įr ķ olķukostnaš viš aš framleiša rafmagn į Vestfjöršum til hitunar hśsnęšis er įstand, sem sżnir ķ hnotskurn ķ hvert óefni orkumįl landsins undir nśverandi rķkisstjórn eru komin. Aš umhverfis-, orku- og loftslagsrįšherrann skuli ekki hafa brugšizt skjótlega viš til aš greiša veg žeirra lausna, sem Vestfiršingar hafa lagt til, sżnir, aš hann er ekki vandanum vaxinn. 

 

Žaš  er hįrrétt stefna, sem Vestfiršingar hafa markaš, aš fęra hśsnęšisupphitun sķna yfir ķ hitaveitu meš jaršvarma, žar sem žaš er hęgt, og annars stašar yfir ķ forgangsrafmagn inn į varmadęlur.  Samfara žessu žarf aš virkja vatnsföll į Vestfjöršum, svo aš Vestfiršingar verši sjįlfum sér nógir um raforku, en Vesturlķna žjóni sem varaleiš ķ bilunar- og višhaldstilvikum įsamt innmötun į landskerfiš til aš auka nżtingartķma virkjana Vestfiršinga.   

 

  

 


Adam Smith stendur keikur į stöpli meš sķnar kenningar

Adam Smith, 1723-1790, er nefndur "fašir hagfręšinnar".  Meš riti sķnu "The Theory of Moral Sentiments", 1759, lagši hann grunn aš sķšari höfundarverkum sķnum į borš viš "Wealth of Nations, 1776, - Aušlegš žjóša, sem oft er vitnaš til sem žess hagfręširits, sem lagši grunn aš žvķ, hvernig er aušveldast aš sękja fram ķ efnalegu tilliti, bęši fyrir einstaklinga og samfélög.  Smith var enginn sérstakur aušjöfravinur, heldur bar hann hag almennings fyrir brjósti, og kenningar hans um žaš hafa gefizt vel.  Öšru mįli gegnir um hagfręši- og žjóšfélagskenningar Karls Marx og Friedrichs Engels, sem fram komu um mišja öldina į eftir öld Adams Smith ķ Kommśnistaįvarpinu, en žar var heilbrigšri skynsemi śthżst, hatursfull bylting bošuš og einokun rķkisvaldsins į öllum svišum, kölluš "alręši öreiganna", skyldi taka viš.  Ķ stuttu mįli sagt er hvaša alręši sem er hęttulegt og skašlegt.  Enn sżpur heimurinn sošiš af alręšiskenningunum, og žęr valda ófriši og óheilbrigšri spennu ķ heiminum. 

Hannes Hólmsteinn Gissurarson minntist 300 įra afmęlis Adams meš grein ķ Morgunblašinu 5. desember 2023 undir fyrirsögninni:

"Adam Smith enn ķ fullu fjöri".

Hśn hófst žannig:

"Žótt į žessu įri séu lišin rétt 300 įr, frį žvķ aš Adam Smith, fašir hagfręšinnar, fęddist, eru hugmyndir hans enn sprelllifandi."

Adam Smith setti hagfręšihugmyndir sķnar fram aš vandlega ķhugušu mįli.  Heimsspeki hans varš grunnurinn aš hugmyndafręši Vesturlanda um einkaframtakiš, framleišniaukningu og dreifingu aušsins um samfélagiš, sem af henni leiddi.  Hugmyndafręši hans dró ekki sérstaklega taum aušjöfra, en af sjįlfu leiddi, aš žeim, sem stóšu sig vel ķ frjįlsri samkeppni, gat vaxiš fiskur um hrygg. Žaš žekkjum viš ę sķšan og er ekki hiš minnsta ašfinnsluvert, nema ķ huga marxistanna, sem alltaf ala į öfund og hafa horn ķ sķšu velgengninnar. Adam Smith rökstuddi réttmęti gróša į frjįlsum markaši meš žvķ, aš eins gróši žyrfi ekki aš vera annars tap.  

"Ķ Aušlegš žjóšanna, sem kom śt įriš 1776, varpaši Smith fram skżringu į žvķ, hvernig einstaklingar og žjóšir gętu brotizt śr fįtękt ķ bjargįlnir.  Hśn var fólgin ķ verkaskiptingunni.  Ķ frjįlsum višskiptum fį menn žaš frį öšrum, sem žį vantar og ašrir hafa, og lįta ašra fį žaš, sem ašra vantar og žeir hafa.  Bįšir gręša, hvorugur tapar."   

Reynslan hefur sannaš žessa kenningu.  Hśn hefur bętt hag jaršarbśa grķšarlega frį žvķ aš heimsvišskiptin efldust ķ kjölfar loka kalda strķšsins.  Viš žau umskipti dró aš vķsu śr išnašarframleišslu Vesturlanda, um leiš og hśn hófst og efldist ķ žróunarlöndunum.  Aukin velmegun ķ einręšislöndunum, t.d. Kķna og Rśsslandi, hefur ekki żtt undir lżšręšisžróun žar og aukna tilhneigingu til frišsamlegrar sambśšar viš lżšręšislönd, nema sķšur sé, žvķ aš aukinni veršmętasköpun var žar beint til hernašaržarfa, og öflugri her leiddi til hótana ķ garš nįgranna, eins og Taiwan, og jafnvel blóšugrar innrįsar ķ nafni heimsvaldastefnu, eins og Rśssar eru dęmi um.  Öryggi Vesturlanda er um žessar mundir ógnaš af žessum orsökum, og žį žarf aš velja į milli öryggissjónarmiša og samkeppnishęfra vara frį žessum löndum.  Öryggiš veršur aš vera ķ forgrunni į kostnaš reglunnar um hagstęšustu verkaskiptinguna. 

"Nįttśran hefur dreift mannlegum hęfileikum og landgęšum ójafnt, en frjįls višskipti jafna metin, gera mönnum kleift aš nżta hęfileika annarra og ólķk gęši landa.  Saga sķšustu 200 įra hefur stašfest kenningu Smiths, svo aš um munar.  Žęr žjóšir, sem aušvelda frjįlsa samkeppni og stunda frjįls višskipti, hafa stiklaš į 7 mķlna skóm inn ķ ótrślega velsęld samanboriš viš fyrri tķma. Hinar sitja fastar ķ fįtękt. 

Įrlega er reiknuš śt vķsitala atvinnufrelsis fyrir langflest lönd heims į vegum Fraser-stofnunarinnar ķ Kanada.  Ef löndunum er skipt ķ fernt eftir atvinnufrelsi, žį eru mešaltekjur 10 % tekjulęgsta hópsins ķ frjįlsasta fjóršunginum hęrri en mešaltekjur allra ķ ófrjįlsasta fjóršunginum.  Meš öšrum oršum eru lķfskjör fįtękasta fólksins ķ frjįlsustu löndunum betri en almenn lķfskjör ķ ófrjįlsustu löndunum."

 Žessi tölfręši segir mikla sögu, og vęri forystufólki vinstri flokkanna į Alžingi nęr aš kynna sér og tileinka sér stašeyndir į borš viš žessar įšur en žeir setja į blaš žvķlķkt aumkvunarvert blašur og lżšskrum, eins og sjį mįtti ķ įramótagreinum žeirra.  Žar réši fįvķsi og žröngsżni feršinni og sį reginmisskilningur, aš rķkissjóš megi nota ķ miklu meiri męli en nś til aš efla hag lęgstu tķundarinnar.  Lausnin er aš efla atvinnufrelsiš ķ landinu og žar meš aš draga śr skattheimtu, sem į sumum svišum jašrar nś žegar viš eignaupptöku, t.d. ķ sjįvarśtvegi (1/3 framlegšar ķ veišigjöld, sem sósķalistinn į viškomandi rįšherrastóli vill žó hękka enn meira ķ glóruleysi). 

"Ķ verkum sķnum kom Adam Smith einnig oršum aš žeirri merkilegu hugmynd, aš skipulag krefjist ekki alltaf skipuleggjanda.  Žaš gęti sprottiš upp śr frjįlsum samskiptum, gagnkvęmri ašlögun einstaklinga.  Markašurinn er sį vettvangur, sem menn hafa til aš skiptast į vöru og žjónustu.  Žar hękka menn eša lękka verš į vöru sinni og žjónustu, uns jafnvęgi hefur nįšst [į] milli frambošs og eftirspurnar, innflutnings og śtflutnings, sparnašar og fjįrfestingar.  Žetta jafnvęgi er sjįlfsprottiš, ekki valdbošiš. Žaš fęst meš veršlagningu, ekki skipulagningu.  Atvinnulķfiš getur veriš skipulegt įn žess aš vera skipulagt.  Aušvitaš er žaš jafnvęgi, sem žar getur nįšst, ekki fullkomiš, en žaš er žó sķfellt aš leišrétta sig sjįlft eftir žeim upplżsingum, sem berast meš gróša eša tapi.  Menn gręša, ef žeim tekst aš fullnęgja žörfum višskiptavinanna betur en keppinautarnir.  Žeir tapa, ef žeir gera žrįlįt mistök og skeyta ekki um breytilegan smekk og įhugamįl višskiptavinanna." 

 Žarna gerši Adam Smith grein fyrir lykilatriši, sem var ekki nżtt fyrirbrigši žį, heldur ęvagamalt.  Kóngurinn, hertoginn, yfirvöldin, žurftu ekki aš skipulegja allt, til aš žaš virkaši, eins og bezt varš į kosiš.  Žetta var meginstyrkur lżšręšisžjóšfélaganna umfram žjóšfélög kommśnista, žótt kommśnistar hafi haldiš, aš skipulagning rįšuneytanna į framleišsluöflunum gęfi žeim forskot į aušręšiš.  Kommśnisminn gat aldrei svaraš žörfum neytenda, žvķ aš kommśnistar tóku hreinlega markašinn śr sambandi.  Ef hęgt er aš koma žvķ viš, er bezt aš lįta markašinn um aš finna beztu lausnina. Ķ nśtķma žjóšfélögum finnst žó alltaf fyrir stjórnvaldsašgeršum, sem įhrif hafa į markašina.  Nęgir aš nefna veršlagningu sešlabankanna į fjįrmagni.  Fjįrmagnskostnašur hefur mismikil įhrif į hegšun manna į markaši, žvķ meiri žeim mun lengra frį langtķma jafnvęgisįstandi vextirnir eru ķ ašra hvora įttina, eins og Ķslendingar hafa kynnzt į eigin skinni į tķmabilinu 2020-2024.  

 Nś er orkuskortur į Ķslandi.  Žaš er vegna žess, aš yfirvöld hafa lamaš frambošshliš žessa markašar meš žvķ aš gera pólitķskum furšudżrum žaš kleift aš tefja virkjunar- og flutningslķnuframkvęmdir endalaust. Į sama tķma er dótturfélag Landsnets aš undirbśa aš koma į koppinn uppbošsmarkaši fyrir raforku aš hętti Evrópusambandsins (ESB), sem gafst upp į žessum markaši, žegar markašsbrestur varš į frambošshliš, eins og hér er, žegar Rśssar skrśfušu fyrir jaršgas til ESB, og sķšar, žegar višskiptabann var sett į jaršefnaeldsneyti frį Rśsslandi.  Viš nśverandi ójafnvęgi į raforkumarkaši, sem stjórnvöld hafa  valdiš meš ašgeršarleysi gagnvart žjóšhęttulegum töfum, vęri frįleitt, aš sömu stjórnvöld settu į laggirnar nżjan markaš fyrir raforku. Markašsbresturinn mun halda įfram til 2027 eša lengur. Hefur orkurįšherrann tjįš sig um žetta ? Hann viršist vera dįlķtiš utanveltu.  

 "Hann [AS] taldi rķkiš gegna žremur mikilvęgum hlutverkum: aš tryggja landvarnir, halda uppi lögum og reglu og sjį um, aš nóg yrši framleitt af s.k. samgęšum (public goods).  M.a. hafši hann įhyggjur af žvķ, aš verkaskiptingin gęti žrengt óhóflega sjónarhorn einstaklinganna, og žess vegna žyrfti rķkiš aš vķkka žaš śt meš öflugi alžżšumenntun."

 Hér hįttar žannig til, aš rķkisvaldiš hefur stórskašaš menntakerfiš meš handónżtri og nįnast grįtbroslegri ašalnįmsskį grunnskóla, sem Katrķn Jakobsdóttir, fyrrverandi menntamįlarįšherra, ber höfušsökina į.  Rķkinu er sem sagt ekki treystandi fyrir menntamįlunum.  Žį er spurningin, hvort skipulegt nįm getur oršiš į leik- og grunnskólastigi įn ašalnįmskrįr ?  Hvernig hefši Adam Smith svaraš žeirri spurningu ?  Skólarnir žurfa einhverja leišisnśru, og žaš gętu t.d. veriš kröfur um kunnįttu eftir 3. 6. og 9. bekk, sem metin vęri į samręmdum prófum. 

 "Žvķ er lķka haldiš fram, aš hugmyndin um hagvöxt standist ekki, žega til langs tķma er litiš.  Kapķtalisminn, hugarfóstur Adams Smiths, sé ekki sjįlfbęr.  Nś var Smith sjįlfur enginn sérstakur stušningsmašur kapķtalista.  Hann studdi frjįlsa samkeppni, af žvķ aš hśn er neytendum ķ hag, og hann taldi meš sterkum rökum verkaskiptinguna greišfęrustu leišina til almennrar hagsęldar. En ķ raun og veru er hagvöxtur sjaldnast fólginn ķ aš framleiša meira, heldur miklu frekar ķ aš framleiša minna, minnka fyrirhöfnina, finna ódżrari leišir aš gefnu marki, spara sér tķma og orku.  Auk žess er hagvöxturinn afkastamesti sįttasemjarinn.  Ķ staš žess aš auka eigin hlut meš žvķ aš hrifsa frį öšrum geta menn reynt aš auka hann meš žvķ aš nżta betur žaš, sem žeir hafa, og bęta žaš sķšan, hlśa aš žvķ, svo aš žaš vaxi og dafni ķ höndum žeirra.  Og žegar aš er gįš, eru mengun og rįnyrkja vegna žess, aš enginn į og gętir aušlinda.  Umhverfisvernd krefst umhverfisverndara, einkaeignarréttar eša einkaafnotaréttar į aušlindum." 

Žegar kommśnisminn lognašist śt af, varš sjįlfdaušur ķ eigin višjum kśgunar, ófrelsis og forręšishyggju, žį tóku fylgjendur hans į Vesturlöndum, sem aldrei höfšu fundiš fyrir honum į eigin skinni og ętlušu aš fljóta ofan į, eins og hrossatašskögglarnir, žegar hann żtti markašshyggjunni af stalli, aš leggja til atlögu viš kenningar Adams Smith, og höfšu žęr atlögur raunar hafizt fyrr, t.d. meš bókinni "Limits to Growth" - Endimörk vaxtar, žar sem hagvöxturinn var skotspónninn.  Žessar atlögur reyndust aumkvunarvert vindhögg, og allir spįdómarnir um žurrš hrįefna hafa reynzt ķmyndun ein, žvķ aš markašurinn finnur alltaf lausn, ef hinni ósżnilegu hönd hans er leyft aš virka.  Žetta er eitur ķ beinum žeirra, sem eru illa haldnir af forręšishyggju, og žeir eru reyndar lķka oft haldnir messķasarkomplexum.  Nś er fjöldi fólks aš reyna aš bjarga heiminum frį "hamfarahlżnun" og fjölmenna af žvķ tilefni į alls konar rįšstefnur, en samkvęmt tölfręšilegri greiningu į langri röš hitamęlinga, beinna og óbeinna, er engin hamfarahlżnun ķ gangi. Samnefnari loftslagssafnašarins er einmitt, aš snśa žurfi hagvextinum viš og framleiša minna af vörum og žjónustu.  Žetta gengur žvert į barįttu verkalżšshreyfingarinnar um stöšugar kjarabętur og fulla atvinnu. Hvers vegna umber verkalżšshreyfingin kjįnalegan hręšsluįróšurinn ?  

                                                                     

Ramminn - misheppnaš fyrirkomulag

Nś standa menn frammi fyrir gjaldžroti žess fyrrirkomulags aš draga śr aškomu stjórnmįlamanna aš vali į nęstu virkjunum og aš fęra žetta aš mestu leyti ķ hendur embęttismanna meš alls konar mótvęgi į formi vķštęks kęruréttar framkvęmda.  Allt of vķštękur réttur til aš kęra įkvaršanatökur ķ öllu ferlinu hefur kyrkt žaš meš žeim afleišingum, aš į undanförnum 10 įrum hefur ekkert virkjunarleyfi og framkvęmdaleyfi veriš veitt fyrir nżjum virkjunum yfir 10 MW, žótt stękkanir eldri virkjana hafi įtt sér staš, t.d. hjį HS Orku.  Skemmst er aš minnast ofstękislįta ašallega aškomumanna į Vestfjöršum śt af fyrirętlunum um 50 MW virkjun žar, sem Vestfiršingar  studdu, en kęfš var ķ fęšingu.  Nś brenna Vestfiršingar dķsilolķu ķ rafstöšvum til aš anna spurn eftir raforku.  Vitleysan rķšur ekki viš einteyming.  

Vegna orku- og aflskorts žarf aš brjóta kerfiš upp.  Orkustofnun veiti virkjunarleyfi fyrir verkefni, sem virkjunarfyrirtękin hafa rannsakaš, sett ķ umhverfismat, hannaš og sętt hefur afgreišslu sveitarstjórnar.  Orkurįšherra leggi žaš ķ hendur Alžingis aš forgangsraša verkefnum og setja um žau framkvęmdalög.  Eftir žaš sé ekki unnt aš tefja mįliš meš kęrum, nema meš lögbannskröfu fyrir dómstólum.  Ašilar, sem hafa tjįš opinberlega fjandsemi sķna gegn aukningu į framboši raforku ķ landinu verši śrskuršašir vanhęfir til aš standa aš kęrum gegn virkjana- og lķnuframkvęmdum.  

Ķ Morgunblašinu 28. desember 2023 birtist forystugrein undir heitinu:

"Orkan er okkur lķfsnaušsyn".

Žar gerir höfundurinn aš umtalsefni, hversu utan gįtta sumir stjórnmįlamenn eru ķ orkumįlunum.  Žaš mį lķklega aš einhverju leyti rekja til žess, aš hlutur Alžingis er minni en įšur var ķ žessum mįlaflokki.  Sś breyting reyndist ekki verša til góšs.  Meš žvķ aš žjóškjörnir fjalli meir um žessi mįl, mį afnema įfrżjunarferli į gjöršum stjórnsżslunnar į žessu sviši.

Hvaš sagši Morgunblašiš ?:

"Žaš var žvķ ekki lķtiš undrunarefni, žegar orkuskorturinn var geršur opinber fyrir mįnuši, aš stjórnmįlamenn létu margir sem hann kęmi žeim öldungis į óvart, žó aš margoft hafi veriš viš žvķ varaš og um langt skeiš, aš ķ óefni stefndi.  

Vęrukęršin um žaš er ķ raun óskiljanleg.  Öllum hefur mįtt ljóst vera, aš fjölgun žjóšarinnar, mikill hagvöxtur, aukin orkunotkun, orkuskipti og öll önnur skilyrši leiddu til hins sama, aš aukinnar orkuöflunar er žörf. 

Žaš eru engar żkjur aš segja, aš sś orkunżting sé ein helzta forsenda žess velmegunaržjóšfélags, sem Ķslendingum hefur aušnazt aš skapa ķ köldu og haršbżlu landi; forsenda hagvaxtar og hagsęldar, fólksfjölgunar og lķfskjara ķ fremstu röš žjóša heims. 

Orkuöryggi er žjóšaröryggismįl fyrir Ķslendinga engu sķšur en ašrar žjóšir.  Žaš er ein af frumskyldum stjórnvalda aš sjį til žess, aš žvķ sé ekki ógnaš og enn frekar, aš žaš sé ekki vanrękt, eins og nś blasir viš, aš hefur gerzt."

Allt er žetta satt og rétt hjį Morgunblašinu.  Nś hefur žingmašur Sjįlfstęšisflokksins fyrir Kragann, Jón Gunnarsson, fitjaš opinberlega upp į žvķ aš mynda nżjan žingmeirihluta um nżjar virkjanir, žvķ aš VG žvęlist fyrir žeim sjįlfsögšu framfaramįlum. Forsętisrįšherra og formašur žessa óstjórntęka flokks stašfesti afturhaldssemi žessa flokks į tröppum Bessastaša į leiš į Rķkisrįšsfund 31.12.2023 meš žvķ aš segjast ekki trśa žvķ, aš meirihluti gęti myndazt um aš slį af faglegum kröfum viš virkjanaundirbśning.  Aš valda töfum į žvķ, aš landiš verši aš nżju sjįlfbęrt um raforku heitir ķ munni žess, sem alltaf leikur tveimur skjöldum, aš uppfylla faglegar kröfur.  Žetta eru alger öfugmęli.  Ekki žarf aš slį af verkfręšilegum kröfum né ešlilegum umhverfisverndarkröfum um aš viš hönnun verši beitt beztu tękni viš aš lįgmarka inngrip ķ nįttśruna.    

 


Virkjanir fallvatna og jaršgufu eru ķ žįgu almannahags

Žaš eru vištekin sannindi ķ hagfręšinni, aš vaxandi orkunotkun, sérstaklega į orku śr innlendum orkulindum (sparar innflutning eldsneytis), eykur hagvöxt, og hiš öndverša gildir einnig, aš orkuskortur dregur śr hagvexti og getur valdiš samdrętti ķ efnahagslķfinu, ef hann er stękur. Žess vegna mun nśverandi og fyrirsjįanleg ömurleg staša virkjana og flutningsmįla raforku til 2028 hafa mikil įhrif į getu atvinnulķfsins til aš standa undir launahękkunum ķ komandi kjarasamningum.  Žess vegna er žaš undarlegt, en eftir öšru žar į bę, aš verkalżšshreyfingin skuli ekki hafa mótmęlt nśverandi stöšnun og óstjórn orkumįlanna haršlega.  Hvaš dvelur orminn langa ?

Morgunblašiš ręddi 9.12.2023 samhengi orkunotkunar į mann viš hagvöxt og lķfskjör viš žekktan hagfręšing undir fyrirsögninni:

"Skeršir svigrśm til launahękkana":

"Jón Bjarki Bentsson, ašalhagfręšingur Ķslandsbanka, segir orkuskort geta skert svigrśm til launahękkana.  Nżir kjarasamningar gilda frį 1. febrśar [2024].  Spuršur ķ hvaša atvinnugreinum helzt, ef žį nokrum, svigrśm sé til launahękkana ķ komandi kjarasamningum, segir Jón Bjarki, aš almennt sé svigrśm til hękkana nś takmarkaš eftir umtalsverša hękkun kostnašar ķ rekstri fyrirtękja aš jafnaši.  

"Mér sżnist t.d. blasa viš, aš ekki hafi veriš innistęša fyrir žeim rķflegu launahękkunum, sem samiš var um fyrir įri og žęr hafi įtt sinn žįtt ķ, hversu veršbólga er žrįlįt hér į landi", segir Jón Bjarki."

Žegar fariš er fram meš kröfugerš ķ kjarasamningalotu aš óathugušu mįli um afleišingar slķkra launakrafna į hagkerfiš, žį vęri žaš slembilukka, ef ekki hrikti ķ stošum hagkerfisins, t.d. undan veršbólgužrżstingi.  Žaš uršu talsveršar veršhękkanir erlendis į įrinu lķka, en žaš er įreišanlegt, aš hluti vaxtahękkana įrsins 2023 stafar af afleitu vinnulagi verkalżšsleištoga viš samningaboršiš meš vinnuveitendum, sem kenna mį viš gösslaragang. 

Nś ętla žeir ķ orši aš söšla um, en koma žį meš fįranlega kröfugerš į hiš opinbera, sem er ekki višsemjandi žeirra, sem talin er munu kosta rķkissjóš allt aš 30 mrdISK/įr.  Žaš er einfeldningshįttur aš halda, aš žessum kostnaši verši sópaš undir teppiš. Aukinn hallarekstur rķkissjóšs (žessi rķkisstjórn mun ekki lękka önnur śtgjöld į móti) mun valda efnahagsženslu, og aftur eru žį verkalżšsrekendur valdir aš hertri žumalskrśfu peningastefnunefndar Sešlabankans.  Skattahękkun er hin leišin til aš męta žessum fķflagangi verkalżšsrekenda.  Lendi hśn į fyrirtękjunum, mun hśn viš nśverandi ašstęšur fara śt ķ veršlagiš.  Lendi hśn į launžegum, eru skjólstęšingar verkalżšsrekenda engu bęttari.  Žessi skollaleikur verkalżšsrekenda meš rķkisśtgjöld, sem eru alls ekki į žeirra könnu, heldur žjóškjörins Alžingis, minnir į sögu Münchausen, žegar hann skrökvaši žvķ aš lżšnum, aš sér hefši tekizt hiš ómögulega; aš toga sig upp į hįrinu.   

""Žaš er held ég boršleggjandi, aš ört vaxandi orkuframboš hér į landi sķšustu öldina eša svo į stóran žįtt ķ myndarlegum hagvexti og vaxandi velmegun į tķmabilinu.  Žetta samband er lķka vel žekkt ķ fręšunum į alžjóšavķsu, og sér ķ lagi hefur veriš sżnt fram į, aš aukin notkun endurnżjanlegrar orku tengist hagvexti.  

Góšu heilli hefur undanfarin įr įherzlan fariš vaxandi į betri nżtingu orku, ekki sķšur en aukna framleišslu. Viš stöndum hins vegar fammi fyrir žvķ aš reiša okkur ķ mun rķkari męli į endurnżjanlega orku ķ geirum į borš viš samgöngur og sjįvarśtveg en veriš hefur, og tķminn fyrir žį umbreytingu er knappur.  Žaš dugar žvķ ekki til aš nżta fyrirliggjandi orku betur, heldur žarf aš mķnu mati aš auka framboš endurnżjanlegrar orku hér į landi umtalsvert, ef bęši markmišin eiga aš nįst: aš višhalda og bęta lķfskjör ķ landinu og nį fam kolefnishlutleysi į komandi įratugum"."

Žetta er ķ ašalatrišum rétt, en ekki er öll sagan sögš.  Orka śr endurnżjanlegum orkulindum veldur ekki meiri hagvexti en hin, nema hśn sé ódżrari į orkueiningu aš teknu tilliti til nżtni, nema hśn spari innflutning į jaršefnaeldsneyti.  Į móti kemur tķmabundinn erlendur kostnašur vegna tękjakaupa og lįntöku. 

Įherzla į minni orkutöp er meiri ķ orši en į borši į rafmagnssvišinu.  Žar er žó eftir miklu aš slęgjast, en regluverkiš ķ landinu fyrir flutningslķnur fęrir sérlundušum minnihlutahópum tękifęri upp ķ hendurnar til aš žvęlast fyrir nżjum 220 kV lķnum į milli landshluta śt ķ žaš óendanlega. Ef nś vęri 220 kV lķna ķ rekstri į milli Austurlands og Vesturlands, žį vęri enginn orkuskortur į landinu um žessar mundir og gruggugt vatn hefši ekki truflaš laxveišimenn viš veišar ķ bergvatnsįnni, sem nś rennur ķ farvegi forašsins Jöklu. 

""Getur atvinnulķfiš fariš betur meš orkuna og žannig skilaš sömu aršsemi og žar meš skilaš žvķ til launžega [spyr Morgunblašiš] ?"

"Til lengri tķma er žaš bęši įkjósanlegt og naušsynlegt aš nį fram sķfellt betri nżtingu orku, ž.e. meiri veršmętasköpun fyrir hverja einingu orkunotkunar.  Žaš er hins vegar varla raunhęft aš gera rįš fyrir, aš slķk žróun dugi til aš višhlda žeim hagvexti og žar meš bęttum lķfskjörum ķ landinu, sem veriš hefur undanfarna įratugi og flestir vilja trślega stefna aš įfram.""

 

Spurningin er skrżtin (röng).  Ef atvinnulķfiš bętir orkunżtni sķna, eykst aršsemin venjulega, en žaš er žó ekki fyrirfram gefiš vegna fjįrfestinganna, sem bętt orkunżtni śtheimtir aš jafnaši.  Žaš er svo sķšur en svo sjįlfgefiš, aš launžegar eigi aš hirša allan įvinninginn.  Fjįrmagnseigandinn į rétt į umbuninni fyir aš leggja ķ fjįrfestinguna, en hafi launžegarnir lagt eitthvaš aš mörkum, eiga žeir rétt į umbun lķka.

   

 


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband