Fęrsluflokkur: Višskipti og fjįrmįl

Nż skattheimta veldur kollsteypu ķ strandbyggšum Noregs

Nżlega bįrust fregnir af fįheyršri fyrirhugašri višbótar skattheimtu norsku rķkisstjórnarinnar undir forsęti forrķks krata, Jonasar Gahr Störe, af atvinnustarfsemi, sem hefur veriš hryggjarstykkiš ķ byggšum mešfram endilangri strandlengju Noregs. Fyrir vikiš varš strax fjįrmagnsflótti śr greininni, fyrirtęki lögšu fjįrfestingar į ķs og geršu įętlanir um aš draga śr starfsemi og fękka starfsfólki. Žetta mun valda atvinnuleysi ķ byggšunum, ef śr veršur, og fólksflótta.  Žannig er žetta skólabókardęmi um skašleg įhrif rķkisvaldsins, žegar žaš veršur of gķrugt og gengur of hart aš fyrirtękjunum. 

Žetta sżnir lķka vanžekkingu embęttismanna og stjórnmįlamanna į atvinnustarfseminni, samkeppnishęfni hennar og burši til aš bera miklu meiri skattheimtu en fyrirtęki ķ annars konar starfsemi žurfa aš bśa viš. Hiš opinbera veršur aš gęta jafnręšis og mešalhófs. Ef kżrin er ofmjólkuš, eyšileggst jśgriš strax, kżrin veikist og hęttir aš gefa nokkuš af sér, og fólkiš į bęnum lepur fyrir vikiš daušann śr skel.  Vönduš greining veršur aš vera undanfari nżrrar skattheimtu.  

Gunnlaugur Snęr Ólafsson, blašamašur, tók saman  fróšlega fréttaskżringu ķ 200 mķlum Morgunblašsins 1. desember 2022 um žaš, hvernig rķkisstjórn Noregs viršist fara offari ķ skattheimtu į sjókvķaeldi viš Noregsstrendur. Ofurskattheimta į aldrei viš og sķzt, žegar samkeppnisgreinar į alžjóšlegum mörkušum eiga ķ hlut, og tķmasetningin er alslęm, žvķ aš nś haršnar į dalnum į matvęlamörkušum Evrópu og vķšar. Žaš gęti leitt til lękkunar į dżrum matvęlum, ef ódżrari stašgönguvara er fyrir hendi.  Fréttaskżring Gunnlaugs bar fyrirsögnina:

"Ringulreiš vegna aušlindagjalds".

Hśn hófst žannig:

"Óhętt er aš segja, aš tillaga norsku rķkisstjórnarinnar um aš innleiša nżjan aušlindaskatt, s.k. grunnleigu, į sjókvķaeldi hafi falliš ķ grżttan jaršveg ķ samfélögunum mešfram strandlengju landsins.  Skattahękkunin, sem lögš er til, hefur haft żmsar hlišarverkanir, sem ekki viršist hafa veriš gert rįš fyrir viš mótun tillögunnar.  Fyrirtęki hafa hętt viš fjįrfestingar, gripiš til uppsagna, og norska rķkisstjórnin hefur žurft aš minnka gjaldstofn nżs aušlegšarskatts sem og [aš] bęta upp hundruša milljóna tap norska fiskeldissjóšsins, "Havbruksfondet"." 

Hér er hrapaš ótrślega aš višbótar gjaldtöku, og jafnvel vafamįl, hvort nokkur žörf var į einhverri višbótar gjaldtöku.  Fyrir vikiš og vegna orkumįlanna koma nś norsku stjórnarflokkarnir afar illa śt ķ fylgisathugunum į landsvķsu, og mį segja, aš Mišflokkurinn hafi bešiš afhroš, en hann er dęmigeršur dreifbżlisflokkur, og fjįrmįlarįšherrann er formašur hans.  Fylgi Verkamannaflokksins hefur rżrnaš minna, en tęp 3 įr eru ķ nęstu Stóržingskosningar, og stjórnarflokkarnir gętu nįš vopnum sķnum į kjörtķmabilinu. 

"Norska rķkiš gerir rįš fyrir, aš grunnleigan, įsamt tekjuskatti lögašila, geri žaš aš verkum, aš jašarskattar fiskeldisfyrirtękja verši 62 %, en aš skatthlutfalliš verši 51,3 %.  Į móti benda fiskeldis- og vinnslufyrirtękin į, aš grunnleigan, sem lögš er til, bętist viš hękkun aušlegšarskatts į framleišsluleyfi, sem hafa veriš śt gefin, hękkun tekjuskatts lögašila, hęrra framleišslugjald og hęrri aušlindaskatt.  Žaš sé žvķ ķ raun veriš aš leggja 80 % skatt į sjókvķaeldiš."

Hér hefur norsku rķkisstjórninni oršiš alvarlega į ķ messunni.  Enginn heišarlegur atvinnuvegur getur stašiš undir žvķlķkri ofurskattheimtu, og žess vegna er rķkisstjórnin ķ raun aš kippa fótunum undan blómlegri atvinnugrein, og um leiš munu sjįvarbyggšir vķša hrynja.  Žetta eru ótrślegar ašfarir Trygve Magnus Slagsvold Vedum, sem veriš hefur fjįrmįlarįšherra sķšan ķ október 2021 og formašur Mišflokksins sķšan 2014.  Vedum er garšyrkjumašur frį Stange ķ Innlandet og hefur setiš į Stóržinginu sķšan 2005. 

Fylgi Mišflokksins hefur nś hruniš nišur ķ "bjórstyrk".  Vedum veršur aš leišrétta mistök sķn. Fyrirtęki eru ekki mjólkurkżr fyrir hiš opinbera.  Žau eru til aš skapa veršmęti og atvinnu.  Ef žau hagnast og geta žar af leišandi borgaš tekjuskatt, er žaš jįkvętt.  Gjaldheimta af aušlindanotkun og framleišslu er vandmešfarin, og žar veršur aš gęta sanngirni og  jafnręšis, svo aš stjórnvöld skekki ekki samkeppnishęfni um fjįrmagn, starfsfólk og markaši. 

"Ķ kjölfar tilkynningar norsku rķkisstjórnarinnar um nżja grunnleigu af sjókvķaeldi hófu hlutabréf fiskeldisfyrirtękjanna, sem skrįš eru ķ kauphöllina ķ Ósló, aš falla.  Veršmęti žeirra dróst į einum degi saman um mrdNOK 44, um mrdISK 632, eins og gengiš er nś.  Samhliša hafa fyrirtękin sett fjįrfestingar fyrir um mrdNOK 24 į ķs."  

Žetta sżnir, hvaš tilkynningar rįšherra um fyrirętlanir rķkisstjórnarinnar geta veriš afdrifarķkar fyrir fjįrhagsstöšu fyrirtękja og atvinnuöryggi launžega.  Žetta į alveg sérstaklega viš, žegar fyrirętlun rįšherra er ķžyngjandi fyrir fyrirtęki, sem skrįš eru ķ kauphöll.  Žau verša aš stķga varlega til jaršar, og žaš verša lķka viškomandi stjórnvöld og gagnrżnendur žessara fyrirtękja aš gera. Hérlendis hafa fyrirtęki ekki žurft aš žola kollsteypur af žessu tagi af hendi fjįrmįlarįšherra frį dögum "einu hreinu vinstri stjórnarinnar" 2009-2013, en sum hafa mįtt žola miklar įgjafir og jafnvel herferšir ķ fjölmišlum og af hendi fjölmišla. Er žar oft hįtt reitt til höggs af mismikilli fyrirhyggju og ķgrundun.

"Um mišjan nóvember [2022] sagši fiskeldisfyrirtękiš Salmar upp 851 starfsmanni ķ vinnslustöšvum félagsins į Fröya og Senja.  Įstęša uppsagnanna var ķ fréttatilkynningu sögš tillaga rķkisstjórnarinnar um auknar įlögur į greinina, "sem hefur eyšilagt markašinn fyrir langtķma samninga į föstu verši. [...] Slķkir samningar eru venjulega geršir löngu fyrir afhendingu, og eru žeir algjörlega naušsynlegir til aš fylla ašstöšuna af nęgri vinnslustarfsemi", sagši ķ fréttatilkynningunni." 

Axarskapt norsku rķkisstjórnarinnar hefur haft hrapallegar afleišingar fyrir atvinnuöryggi starfsmanna fiskeldisfyrirtękjanna į strönd Noregs.  Įšur en einhverjum hérlendum stjórnmįlamanni dettur nęst ķ hug aš fara fram meš vanhugsašar tillögur um aušlindagjald, framleišslugjald eša hvaša nöfnum, sem tjįir aš nefna gjaldtökuhugmyndir žeirra, ęttu žeir aš leiša hugann aš alvarlegum afleišingum slķkra gjörša hjį fręndum vorum, Austmönnunum.   

 


Fyrsti innlendi rįšherrann

Heimastjórnin 1904 markaši meiri žįttaskil en sś stjórnkerfisbreyting ķ Danaveldi ein og sér gaf tilefni til aš ętla, aš verša mundi.  Įstęša žess var einfaldlega sį mannkostamašur af ķslenzku bergi brotinn, sem til starfans valdist.  Hetjuljómi hefur leikiš um manninn Hannes Hafstein, fyrsta rįšherrann meš skrifstofu ķ gamla og ķburšarlausa stjórnarrįšshśsinu viš Lękjartorg, ķ huga höfundar žessa vefpistils, sķšan hann į ęskuįrum sķnum réšist ķ aš lesa višamikiš nżśtkomiš ęvisögurit žessa manns, sem hann hafši kynnzt örlķtiš viš aš vera lįtinn lęra nokkur kvęša hans utanbókar ķ barnaskóla.

Viš lestur įgętrar yfirlitsgreinar nafna hans, Hólmsteins Gissurarsonar og fręnda žessa höfundar um ęttir Vatnsdęlinga ķ A-Hśnavatnssżslu, ķ Morgunblašinu 13. desember 2022, rifjušust upp kynnin af žessu glęsi- og gįfumenni.

Hannes Hafstein skildi vel, hvaš žjóš hans žurfti mest į aš halda, og meš skįldlegu innsęi sķnu hefur hann vafalaust skynjaš, hvķlķka ofurkrafta yrši hęgt aš beizla meš žjóšinni, ef hśn ašeins fengi žau tękifęri, sem dygšu til atvinnuuppbyggingar.  Tvennt žurfti til aš virkja žessa krafta: erlent fjįrmagn (innlent var ekki til ķ teljandi męli) og verktęknilega žekkingu. Hann lagši grunn aš hvoru tveggja meš žvķ aš laša erlent fjįrfestingarfjįrmagn til landsins, og hann lagši grunn aš verklegum framförum ķ landinu į sviši veitna, vega- og brśargeršar meš žvķ aš skipa Jón Žorlįksson, Landsverkfręšing, 1905. 

Jón Žorlįksson fęddist į Vesturhólum ķ V-Hśnavatnssżslu.  Hann var einn nįnasti og eindregnasti stušningsmašur Hannesar Hafstein į Heimastjórnarįrunum, 1904-1918.  Nś veršur vitnaš ķ téša grein Hannesar Hólmsteins:

  "Stjórnmįlamašurinn Hannes Hafstein":

"En žaš var eins og nż tķš gengi ķ garš įriš 1904, žegar žaš geršist hvort tveggja, aš Ķslendingar fengu heimastjórn og aš nżr banki tók til starfa, Ķslandsbanki, sem įtti įsamt Landsbankanum eftir aš fjįrmagna vélvęšingu fiskiskipaflotans. 

Fyrir einstaka tilviljun varš nś fyrsti ķslenzki rįšherrann skįldiš, sem hafši ort hvaš bezt um framfaražrį žjóšarinnar, Hannes Hafstein.  Ķ dag er žess minnzt, aš 100 įr eru lišin frį lįti hans.  Jafnvel heitir andstęšingar Hannesar višurkenndu į sinni tķš, aš hann vęri ekki ašeins snjallt og rismikiš skįld, heldur lķka glęsimenni, sem vęri gešfelldur ķ viškynningu, vinmargur og vinsęll og kynni aš koma viršulega fram fyrir Ķslands hönd.  

Honum var hins vegar stundum brugšiš um aš hafa ekki ašra hugsjón en eigin frama.  Žvķ fór žó fjarri.  Hannes stóš traustum fótum ķ ķslenzkri stjórnmįlaarfleifš og hafši til aš bera sterka sannfęringu, žótt vissulega vęri hśn milduš af ešlislęgri sįttfżsi og langri reynslu."

Vissulega var Hannes Hafstein hugsjónamašur og meginhugsjón hans var sś aš bęta hag ķslenzku žjóšarinnar meš hjįlp nśtķma tękni og erlends fjįrmagns.  Žetta varš sķšan meginžema framfarasinna hérlendis alla 20. öldina, og aušvitaš mįtti hann kljįst viš żmiss konar dragbķta, en hann įorkaši samt višamiklu verki ķ samstarfi viš Landsverkfręšing sinn og marga ašra, sem sįu, hvaš žurfti aš gera og fundu śt, hvernig ętti aš gera žaš.  Ekki vantar heldur dragbķta į framfarir 21. aldarinnar, og žeir klęšast margir dulargervi landverndar og heimsendaspįmennsku į grundvelli rangs mats į hlżnun andrśmslofts, eins og menn geta séš, ef žeir fletta upp į "Dr John Christy, director of the University of Alabama/Huntsville“s Earth System Science Centre, ESSC". 

"Hannes Hafstein var umfram allt žjóšrękinn og frjįlslyndur framfarasinni.  Ķ minningargrein sagši einn nįnasti samstarfsmašur hans, Jón Žorlįksson, forsętisrįšherra:

"Grundvallarhugsun Hannesar Hafstein ķ sambandsmįlinu hygg ég hafa veriš žį, aš hann vildi afla landinu žeirra sjįlfstęšismerkja og žess sjįlfstęšis, sem frekast var samrżmanlegt žeirri hugsun aš halda vinfengi danskra stjórnmįlamanna og fjįrmįlamanna og įhuga hjį žeim fyrir žvķ aš veita žessu landi stušning ķ verklegri framfaravišleitni sinni."" 

Žarna er vel aš orši komizt, og Jón Žorlįksson mįtti trśtt um vita hugaržel sķns nįna samverkamanns.  Žarna kemur vel fram, hversu raunsęr og mikill raunhyggjumašur Hannes Hafstein var.  Hann notaši žó  skįldlega andagift sķna til aš vķsa sér leiš, en sķšan raunsęiš til aš komast sem hrašast įfram og sem lengst.  Hann vildi ekki ganga svo langt ķ sjįlfstęšismįlinu, aš Danir gęfu Ķslendinga upp į bįtinn.  Hann vildi einfaldlega nżta verkžekkingu žeirra og markašsžekkingu til hagsbóta fyrir landslżš, į mešan honum yxi fiskur um hrygg ķ efnalegu tilliti.

  Žetta minnir dįlķtiš į žróun virkjanatękninnar ķ landinu į 20. öldinni.  Fyrir utan virkjanir bęjarlękjanna var hönnun og verkstjórn aš mestu ķ höndum fyrirtękja į Noršurlöndunum og annars stašar fram aš og meš Bśrfellsvirkjun, en meš henni uršu umskipti ķ verklegum efnum į žessu sviši, og verksmišjan, sem hśn knśši, ISAL ķ Straumsvķk, markaši lķka žįttaskil ķ tęknilegum efnum į išnašarsvišinu.

  Hannes Hafstein var tvķmęlalaust frumkvöšull ķ hópi stjórnmįlamanna um žróun ķslenzkra atvinnuvega inn ķ nśtķmann. Žaš, sem geršist ķ žeim efnum į 20. öldinni, var afrek į evrópskan męlikvarša og žótt vķšar vęri leitaš. 

"Hannes vildi, aš Ķslendingar vęru vinir annarra žjóša, ekki sķzt višskiptavinir žeirra, en hann vildi ekki, aš žeir vęru žegnar žessara žjóša, heldur skyldu žeir rįša eigin mįlum, vera fullvalda žjóš.  En sś fullvalda žjóš gat ekki lifaš į munnvatni og fjallagrösum, heldur žurfti hśn erlent fjįrmagn til aš nżta kosti lands og sjįvar.  Haga varš žvķ mįlum hyggilega, laša śtlendinga aš ķ staš žess aš fęla žį frį."

Žetta er hverju orši sannara, og žetta varš pólitķsk arfleifš žeirra barįttufélaganna, Hannesar Hafstein og Jóns Žorlįkssonar.  Jón Žorlįksson varš įriš 1929 formašur Sjįlfstęšisflokksins, sem žį var stofnašur viš sameiningu Ķhaldsflokksins og Frjįlslynda flokksins.  Sjįlfstęšisflokkurinn hefur allan tķmann stašiš vörš um žetta grundvallarstef ķ framfarasókn žjóšarinnar. Framfarasóknin tafšist mikiš ķ Kreppunni miklu į 4. įratugi 20. aldarinnar, žegar Framsóknarflokkur og Alžżšuflokkur komu į haftabśskap, sem varši hér lengur en ķ nokkru öšru lżšręšisrķki Evrópu, og žjóšin var ekki leyst śr višjum višskiptahaftanna fyrr en Višreisnarstjórnin undir forystu Sjįlfstęšisflokksins komst hér til valda 1959. 

Framsóknarflokkurinn og Alžżšubandalagiš, forveri vinstri gręnna og Samfylkingar, böršust t.d. hatrammlega gegn Bśrfellsvirkjun og ISAL į sinni tķš, en Sjįlfstęšisflokkur og Alžżšuflokkur voru žį ķ raun aš framfylgja stefnu fyrsta rįšherrans og fyrsta formanns Sjįlfstęšisflokksins. Nś hafa afturhaldsöflin tekiš į sig ašra mynd, dulargervi, reynt aš ašlaga sig ašstęšum. 

"Žessa hugsun um afstöšu Ķslendinga til annarra žjóša mį rekja allt til Snorra Sturlusonar [Reykholtshöfšingja], en hann samdi ręšu Einars Žveręings, sem įtti aš hafa veriš flutt į Alžingi įriš 1024, žį er Žórarinn Nefjólfsson bar Ķslendingum boš Ólafs digra um, aš žeir geršust honum handgengnir.  Snorri lętur Einar segja, aš vķst sé žessi konungur góšur, en hitt sé ljóst, aš konungar séu misjafnir, sumir góšir og ašrir ekki, og sé žvķ Ķslendingum bezt aš hafa engan konung.  Ķslendingar skuli hins vegar vera vinir Ólafs konungs og gefa honum gjafir.  Ķ Heimskringlu Snorra er eitt meginstefiš, aš öšru hverju komist til valda konungar, sem heyi strķš og leggi į žunga skatta landslżš til óžurftar."

Aš jįta konungi hollustu gat auk skattskyldunnar vafalķtiš leitt til herskyldu ungra Ķslendinga, ef konungur framkvęmdi herśtboš.  Žį var įkjósanlegra fyrir Ķslendinga aš geta vališ sér flokk strķšandi fylkinga ķ Noregi, eins og Snorri gerši ķ įtökum Skśla jarls og Hįkonar gamla, en žar vešjaši Snorri į rangan hest, sem varš honum dżrkeypt.

Žormóšur Kolbrśnarskįld gekk ķ liš Ólafs digra, varš hjį honum hiršskįld og féll meš honum į Stiklastöšum 1030.  Žegar ör var dregin śr brjósti hans ķ sjśkratjaldi konungsmanna, fylgdu hvķtleitar trefjar meš, sem lķktust fitu. Skįldiš brįst viš meš žvķ aš lofa konung sķnn meš oršunum "og vel hefur konungur vor ališ oss", og féll hann sķšan daušur nišur.  Skįldiš brį sér hvorki viš sįr né dauša.  Žessi forni andi var meš öllu horfinn ķ Kófsfįrinu, sem hér geisaši 2020-2021, žar sem višbrögš stjórnvalda uršu rķkissjóši hrottalega dżr og ollu meira heilsufarstjóni en veiran (SARS-CoV-2) sjįlf. Eins og yfirvöld ķ kommśnistarķkinu Kķna valda samfélagslegar lokanir grķšarlegu tjóni og gera heilsufarlega minna en nokkurt gagn, tefja ašeins framrįs veirunnar, žvķ aš bóluefnin eru mjög gagnslķtil og gera ķ sumum tilvikum illt verra.    

Žaš, sem lį ķ oršum Snorra ķ Reykholti var, aš allt of įhęttusamt vęri fyrir Ķslendinga aš jįtast undir erlent vald, žvķ aš žaš gęti fyrr en sķšar sölsaš undir sig śrslitavald um ķslenzk mįlefni.  Žetta į ķ hęsta mįta viš um žaš, ef innlendir glópar viš einhverjar annarlegar ašstęšur nį aš véla landsmenn til aš ganga ķ Evrópusambandiš.  Aušlindir landsins yršu žį žegar ķ uppnįmi, og viš yršum fęrš aftur į reit, sem er handan Heimastjórnar. Öll hin mikla barįtta yrši unnin fyrir gżg. 

"Ķ innanlandsmįlum fylgdi Hannes Hafstein žeirri frjįlslyndu stefnu, sem hann hafši kynnzt į nįmsįrum sķnum ķ Kaupmannahöfn.  Voru fyrri rįšherraįr hans frį 1904-1909 eitt mesta framfaraskeiš Ķslandssögunnar, eins og alkunna er.  Žjóšin brauzt śr fįtękt ķ bjargįlnir, fólk flykktist śr kotunum ķ žéttbżliš, innlendir kaupmenn leystu erlenda af hólmi, ķslenzkir vélbįtar og togarar drógu björg ķ bś, nżtt fjįrmagn skapašist [viš aukinn śtflutning-innsk. BJo].  Ólķkt žvķ, sem geršist ķ mörgum öšrum Evrópulöndum į žeim įrum, dró śr fólksflutningum vestur um haf.  Žetta var öld hinnar frjįlsu samkeppni, en henni mįtti lżsa meš fleygum oršum Hannesar įriš 1882:

Ég elska žig stormur, sem geisar um grund

og glešižyt vekur ķ blašsterkum lund,

en grįfeysknu kvistina bugar og brżtur

og bjarkirnar treystir um leiš og žś žżtur.  

Keppnislundin kallar einmitt oft og tķšum fram beztu hęfileika fólks til aš nį įrangri į tilteknu sviši, og samkeppni fyrirtękja leišir išulega til aukinnar framleišni og vöru- eša žjónustužróunar, hin bezt reknu eflast og hin lakari leggja upp laupana. Heilbrigš samkeppni er grundvöllur frjįlsra samfélaga og frjįlsra hagkerfa.  Meš žeim hefur manninum tekizt aš hįmarka lķfskjör sķn, og žetta kerfi, sem stundum er kennt viš aušhyggju (kapķtalisma) Adams Smith, hefur leyst fleira fólk śr višjum örbirgšar en nokkurt annaš kerfi.  Lķklegt er, aš Hannesi Hafstein hafi veriš ljóst, aš žetta kerfi yrši fljótfarnasta leišin fyrir Ķslendinga til aš nį öšrum žjóšum ķ lķfskjörum. 

Į dögum Hannesar voru annars konar višhorf lķka uppi, sem afvegaleiddu fólk, og žó ķ enn meiri męli sķšar, žegar villutrśarmenn kommśnismans fóru aš boša fagnašarerindi kommśnismans, sem er reist į draumórum og efnahagslegum bįbiljum.  Žaš hefur alltaf veriš markašur fyrir hjįtrś og hindurvitni.  

 

  

 


Vestfiršinga vantar virkjun

Stašarval virkjana landsins er mikilvęgt til aš lįgmarka orkutöp, spennusveiflur og til aš hįmarka afhendingaröryggi raforku til notenda hennar.  Žungamišja virkjana landsins er į Žjórsįr/Tungnaįr-svęšinu, sem er tengt Hvalfirši, Straumsvķk og žéttbżlinu sušvestanlands meš öflugum hętti. Sušurland nżtur góšs af tengingu viš Bśrfellsvirkjun, en styrkja mį enn raforkukerfi Sunnlendinga meš tengingu viš vęntanlegar ašveitustöšvar viš virkjanir ķ Nešri-Žjórsį. 

Raforkukerfi Austurlands bżr aš öflugustu virkjun landsins, Fljótsdalsstöš. Į Vesturlandi er engin  stórvirkjun, en öflug ašveitustöš į Brennimel og önnur į Vatnshömrum, en einkum og sér ķ lagi vantar Vestfiršinga trausta virkjun, sem styrkt geti raforkukerfi žeirra. Žar er naušsyn į auknu skammhlaupsafli, svo aš setja megi 60 kV flutningskerfi LN ķ jöršu, og spennustöšugleika. Meš žessu tvennu vęri Vestfiršingum komiš ķ flokk flestra annarra landsmanna gagnvart afhendingaröryggi rafmagns og lķtilli losun koltvķildis viš raforkuvinnslu.  

Ein gleggsta grein, sem um įrabil hefur sézt į prenti hérlendis um virkjanamįl, birtist ķ Morgunblašinu 28. nóvember 2022.  Höfundur hennar er Elķas Jónatansson, forstjóri Orkubśs Vestfjarša, og bar hśn fyrirsögnina:

"Aš virkja og vernda loftslag - hvar į aš virkja".

Hann gerši hnitmišaša grein fyrir stöšu Vestfiršinga ķ orkumįlum:

"Vestfiršingar fį helming raforku sinnar eftir einni 160 km langri Vesturlķnu frį tengivirki Landsnets (LN) fyrir botni Hrśtafjaršar [ašveitustöš Hrśtatungu] ķ tengivirkiš ķ Mjólkį viš Mjólkįrvirkjun.  Orkan į lķklega oftast upptök sķn ķ Blönduvirkjun ķ 100 km fjarlęgš frį Hrśtafirši [orkubśsstjórinn getur vafalaust vķsaš til kerfishermana um žetta]. Orkan er žvķ flutt 260 km leiš  frį orkustöš ķ tengivirkiš ķ Mjólkį meš tilheyrandi töpum.

Hinn helmingurinn er framleiddur innan Vestfjarša, og er Orkubś Vestfjarša (OV) žar stęrsti orkuframleišandinn og eini framleišandinn, sem hefur einhvern varaforša [mišlunargetu], sem heitiš getur ķ lónum viš sķnar virkjanir.  Stęrsta virkjun OV er Mjólkįrvirkjun, 11 MW, en samtals eru virkjanir ķ eigu OV og einkaašila į Vestfjöršum 21 MW." 

Žaš er fljótlegt aš reikna śt įrlegu orkutöpin į žessari 260 km löngu leiš frį Blöndu til Mjólkįr og kostnaš žeirra og kostnašinn fyrir vestfirzka notendur af völdum truflana, sem valda spennusveiflum og straumleysi hjį žeim.  Žar aš auki er fyrirsjįnlega į nęstu įrum žörf fyrir afliš, sem nś er flutt til Vestfjarša, nęr Bönduvirkjun. Af žessum sökum leikur ekki į tveimur tungum, aš um 30 MW virkjun, vel stašsett į Vestfjöršum, er žjóšhagslega hagkvęm.  Vert vęri, aš žingmenn NV-kjördęmis kęmu nś auga į žetta og styddu viš bakiš į rķkisfyrirtękinu Orkubśi Vestfjarša ķ višleitni fyrirtękisins til aš hrinda af staš góšum hugmyndum fyrirtękisins um nęstu žokkalegu vatnsaflsvirkjun į Vestfjöršum.

"Til aš tryggja afhendingaröryggi į Vestfjöršum, žegar flutningslķnur eru straumlausar, hefur veriš komiš upp neti varaaflsvéla vķša um Vestfirši.  Stęrsta varaaflsstöšin er ķ Bolungarvķk, 11 MW dķsilstöš ķ eigu LN, byggš įriš 2015.  Varaaflsstöšin er jafnstór Mjólkįrvirkjun. Į Patreksfirši er 4,7 MW dķsilstöš OV (mikiš endurnżjuš 2018), en OV er meš 11 varaaflsstöšvar um alla Vestfirši, alls 18 MW.  Varaaflsstöš LN og nokkrar varaaflsstöšvar OV eru bśnar sjįlfvirkni og ręsa inn į net į innan viš 90 s, ef raforkunetiš veršur straumlaust vegna bilana eša višhalds.  

Žaš hefur sżnt sig, aš Vestfiršir žurfa ķ dag aš vera meš 100 % (dķsil-) varaafl fyrir raforku til heimilisnota og til žeirra fyrirtękja, sem nota forgangsorku, til aš tryggja įsęttanlegt afhendingaröryggi.  Žį žarf 100 % varaafl ķ formi olķukatla viš straumleysi ķ staš rafkyntu hitaveitnanna.  Varaafl į Vestfjöršum ķ formi dķsilvéla og olķukatla er um 50 MW ķ dag."

Žetta er fróšleg lesning, sem sżnir stöšu raforkumįla į Vestfjöršum, sem er frįbrugšin žvķ, sem ašrir landsmenn bśa viš.  Svo žakkarvert sem žaš er aš bśa viš tiltękt varaafl, er engu lķkara, en žróun raforkumįla Vestfiršinga hafi aš sumu leyti stöšvazt meš tilkomu Vesturlķnu.  Žaš er ekki vegna žess, aš slęmt hafi veriš fyrir Vestfiršinga aš tengjast stofnkerfi landsins, heldur hins, aš hśn er langur leggur, en ekki hringtenging Vestfjarša viš landskerfiš ķ lķkingu viš žaš, sem ašrir landsmenn bśa viš.  Aš hringtengja Vestfirši viš landskerfiš er dżrt og tekur sinn toll af landinu.  Hagkvęmara og meiri landvernd er ķ žvķ fólgin aš virkja vatnsfall eša vatnsföll į vel völdum stöšum į Vestfjöršum m.t.t. stöšugleika kerfisins og afhendingaröryggis raforku.  Til žess aš losna aš mestu viš aš brenna olķu ķ varaaflsstöšvum žurfa Vestfiršir aš verša sjįlfum sér nógir um rafmagn frį virkjunum sjįlfbęrra orkulinda, og 60 kV flutningskerfi LN žarf aš setja ķ jöršu svo fljótt sem aušiš er til aš draga śr bilanatķšni og neikvęšum įhrifum į įsżnd lands.

OV mundi žį einvöršungu flytja inn raforku um Vesturlķnu, į mešan višhald eša višgeršir fara fram ķ virkjunum fyrirtękisins, og gęti jafnvel flutt raforku til landskerfisins į sumrin, žegar hitunarįlagiš hefur minnkaš, og slķkur flutningur gęti bętt stöšu mišlunarlóna Landsvirkjunar.  Allt viršist žetta vera žjóšhagslega hagkvęmt, enda kostar varaaflvélaorkan 70 ISK/kWh, sem er 13-falt heildsöluverš til almenningsveitna um žessar mundir. 

"Žaš er hęgt aš koma upp virkjun innan svęšisins ķ seilingarfjarlęgš frį mestu notkuninni, sem hefur nęgilegt afl og nęgilegt vatn ķ lónum til aš męta orkužörf innan Vestfjarša, žegar flutningslķnur inn į Vestfirši verša straumlausar.  Meš žvķ aš slķk virkjun sé nęgilega aflmikil til aš męta aflžörfinni innan Vestfjarša įsamt öšrum virkjunum, žį žarf ķ flestum tilvikum ekki aš ręsa dķsilknśiš varaafl.  Žar sem afliš ķ virkjuninni er aušvitaš ekki dķsilknśiš, heldur vatnsafl, er ķ raun bśiš aš tryggja afhendingu meš vatnsafli og varaafliš žį oršiš gręnt.

Meš byggingu virkjunar er ekki einungis veriš aš snśa viš žeirri stefnu aš auka sķfellt viš varaafliš ķ formi dķsilvéla, heldur mun draga stórkostlega śr notkun žess varaafls, sem fyrir er, eša um 90 %. 

 

Nęrtękasta dęmiš um slķka virkjun er 20-30 MW virkjun ķ Vatnsdal ķ Vatnsfirši, en meš tilkomu virkjunarinnar, sem er einungis ķ 20 km fjarlęgš frį Mjólkįrvirkjun, gęti straumleysistilvikum hjį 90 % Vestfiršinga fękkaš um 90 % og olķunotkun vegna varaafls einnig minnkaš um 90 %."   

Hér er um mjög mikiš hagsmunamįl Vestfiršinga og landsmanna allra aš ręša, eins og Elķas Jónatansson śtskżrir žarna vel.  Žaš er kominn tķmi til aš rétta hlut Vestfiršinga ķ orkulegum efnum, og žess vegna ęttu žingmenn og orkurįšuneyti aš taka vel ķ žessa hugmynd OV.  Vonandi verša ekki bśnar til óžarfa blżantsnagaratafir į žetta verkefni, en vegna stašsetningarinnar žarf lķklega sérstakan atbeina umhverfis-, orku- og loftslagsrįšherra, og mun žį reyna į hann aš lįta nś nś meiri hagsmuni vķkja minni hagsmunum śr vegi.  

    

 


Dulin skżring į lįgu raforkuverši frį ķslenzkum virkjunum

Auk opinberra gjalda mį skipta orkureikningi landsmanna ķ žrennt: orkuverš frį virkjun, flutningsgjald frį virkjun til dreifiveitu og dreifingargjald dreifiveitu til notanda.  Tveir sķšari liširnir eru tiltölulega hįir į Ķslandi m.v. önnur lönd, en fyrsti lišurinn af žremur er lįgur, mjög lįgur nś um stundir m.v. önnur lönd.

Margir halda, aš skżringarinnar į hinu sķšast nefnda sé aš leita ķ veršinu į žvķ, sem knżr virkjanir landsmanna, ž.e. ķ vatnsaflinu og jaršgufunni. Žeir, sem lįta sér žessar skżringar lynda, komast aldrei til botns ķ mįlinu, og žaš er hętt viš, aš samtökin Landvernd, sem gert hafa tillögu um virkjanastopp og ķ stašinn aš draga śr žeirri orku, sem seld er samkvęmt langtķmasamningum til stórišju, hafi ekki skiliš til fulls, hvers vegna landsmenn njóta lįgs raforkuveršs.  Ķ stuttu mįli er žaš vegna nżtingar į aušfengnum endurnżjanlegum orkulindum og vegna tiltölulega jafns įlags į kerfiš innan sólarhrings, viku og įrs.  Žaš er jafnara įlag hér en annars stašar žekkist og naušsynlegt aš višhalda žvķ meš almannahag ķ huga.   

Žaš er hverjum manni skiljanlegt, aš til aš borga upp vél, sem ašeins framleišir meš hįlfum hįmarksafköstum yfir įriš, žarf aš selja vöruna frį vélinni į hęrra verši en vęri hśn keyrš į 95 % af hįmarksafköstum.  Žaš er meira įlag į raforkukerfiš į köldum vetrardegi en į hlżjum sumardegi, en sį munur er t.d. miklu meiri ķ Noregi en į Ķslandi, af žvķ aš norskt hśsnęši er yfirleitt hitaš upp meš rafmagni, en ķslenzkt hśsnęši ķ flestum tilvikum meš jaršhitaveitu eša varmadęlum. Žaš, sem žó munar langmest um til jöfnunar heildarįlags, er verksmišjuįlag, žar sem unniš er allan sólarhringinn allan įrsins hring ķ verksmišjunum og leitzt viš aš višhalda framleišsluafköstunum.  Žessi stöšugleikaorka til verksmišjanna nemur nś um 3/4 af heild. 

    Steinar Ingimar Halldórsson, verkfręšingur, varpaši sögulegu ljósi į žessa skżringu lįgs orkuveršs, sem vafizt hefur fyrir żmsum, einkum žeim, sem fjargvišrast yfir lįgu raforkuverši til žessara verksmišja, ķ Morgunblašsgrein 12.11.2022.  Žaš er hęgt aš sżna fram į, aš verksmišjurafmagniš stendur fyllilega undir sinni kostnašarhlutdeild raforkugeirans og skapar skilyršin, sem gera raforkugeiranum kleift aš bjóša heimilum og almennum fyrirtękjum rafmagn į miklu betri kjörum en ella. Žaš mį orša žetta žannig, ķ stéttastrķšsanda, aš verksmišjurnar greiši nišur raforkuverš til heimilanna, en afturhaldiš ķ landinu hefur alla tķš snśiš žessari stašreynd algerlega į haus. Fyrirsögn téšrar greinar var: 

"Lįgt raforkuverš ekki sjįlfgefiš".

Hśn hófst žannig:

"Hér į Fróni prķsum viš okkur sęl aš vera ótengd evrópska raforkukerfinu, enda oršin vön ódżru rafmagni.  Hverju megum viš žakka lįgt raforkuverš, og getum viš tekiš žvķ sem gefnu ķ framtķšinni ?"

Tękniframfarir, bętt stjórnun og žekking geta unniš upp į móti óhagstęšari virkjunarkostum frį nįttśrunnar hendi, svo aš stofnkostnašur MUSD/MW, fari ašeins hęgt hękkandi ķ rauntölum (aš teknu tilliti til veršbólgu ķ US).  Af įrlegum kostnaši vegna vatnsaflsvirkjunar er  hlutdeild stofnkostnašar yfirgnęfandi eša um 96 %, og rekstrarkostnašur er um 4 % af įrlegum heildarkostnaši. 

Žótt orkuvinnslukostnašur jaršgufuvirkjana og vatnsaflsvirkjana sé um žessar mundir svipašur, eru innbyršis kostnašarhlutföll ólķk.  Įrleg hlutdeild stofnkostnašar jaršgufuvirkjana er um 68 % og rekstrarkostnašar 32 %, enda žarf aš kljįst viš tęringu og nišurdrįtt ķ gufuforšabśrinu, svo aš 2 višhaldsžęttir séu nefndir.   

Žaš er engum blöšum um žaš aš fletta, aš innleišing vindorkužyrpinga hérlendis mun valda raforkuveršshękkun til almennings.  Bśast mį viš, aš vinnslukostnašur sé allt aš 50 % hęrri en ķ nżjum  hefšbundnum ķslenzkum virkjunum, og gętu įrleg kostnašarhlutföll stofnkostnašar og rekstrar veriš um 93 % og 7 %. Ef hér veršur innleitt uppbošskerfi raforku aš hętti ESB, žótt Ursula von der Leyen hafi lżst žaš óbrśklegt, munu vindmyllužyrpingar verša rįšandi um verš į raforkumarkašinum, žvķ aš hęsta samžykkta verš gildir.  Žetta sķšast nefnda taldi von der Leyen óbošlegt neytendum ķ skortįstandi į markaši, og hiš sama į viš į Ķslandi.  

Til žess aš varšveita lįgt raforkuverš til almennings į Ķslandi žarf aš hafna umsóknum um uppsetningu og tengingu vindmyllužyrpinga, og žaš žarf aš koma ķ veg fyrir umtalsvert lęgra nżtingarhlutfall orkumannvirkja ķ rekstri en nś er.  Žaš er hęgt meš tvennu móti; annars vegar aš bęta viš jöfnu įlagi og hins vegar aš dreifa įlagi almennings yfir sólarhringinn og vikuna.  Žetta veršur unnt eftir uppsetningu snjallorkumęla meš veršstżringu, ž.e. aš einingarverš orkunnar verši lęgra til almennings į nóttunni og um helgar en į öšrum tķmum. Žį er hęgt aš forrita hlešslu bķlsins eša gang žvottavélarinnar aš hefjast, žegar įlagiš og žar meš veršiš hefur lękkaš nęgilega aš mati višskiptavinar.  

"Žetta tķmabil [1937-1965] einkenndist af rafmagnsóöryggi og skammtķmalausnum.  Raforkukerfiš žjónaši nįnast eingöngu almennum notendum, og aflskortur blasti viš, žegar įrleg nżting vélarafls nįši 60 %." 

Žessi žrönga staša blasti viš Ķslendingum į téšu tķmabili.  Hśn hefši dęmt landsmenn til aš bśa viš veikt og dżrt raforkukerfi mjög lengi aš óbreyttu, en žį varš žaš žeim til happs, aš Višreisnarstjórn Alžżšuflokks og Sjįlfstęšisflokks komst til valda sķšla įrs 1959.  Ķ henni sįtu hęfileikarķkir stjórnendur og hugsjónamenn aš auki, sem höfšu kraft og žor til aš brjóta forstokkaš haftaafturhald og einangrunarsinna vinstri kants stjórnmįlanna į bak aftur.

Višreisnarstjórnin įsamt rįšgjöfum sķnum, t.d. formanni Stórišjunefndar, dr Jóhannesi Nordal, Sešlabankastjóra, braut Ķslendingum leiš śt śr sjįlfheldu veiks raforkukerfis og hįs orkuvinnslukostnašar. Hśn fékk til landsins öflugan fjįrfesti, svissneska verksmišjueigandann Alusuisse, sem hóf mikla uppbyggingu ķ Straumsvķk viš Hafnarfjörš 1967 og var stęrsti raforkukaupandi landsins frį 1969 ķ yfir 30 įr. 

Žar meš gafst einnig kostur į aš reisa öflugt flutningskerfi į 220 kV spennu, svo aš  raforkuöryggi landsmanna batnaši stórum meš stórum virkjunum ķ Žjórsį/Tungnaį, hringtengingu 220 kV kerfisins og ķ kjölfariš lękkaši raunorkuveršiš.  Įstęšur hins sķšar nefnda voru nokkrar, t.d. hagkvęmni stęršar, hag virkjana og lķna, hagstęš lįn til framkvęmdanna vegna tryggrar orkusölu langt fram ķ tķmann og tiltölulega jafns įlags ķ Straumsvķk, sem gaf góša nżtingu į fjįrfestingunum, žvķ aš sveiflur almenns įlags heimila og fyrirtękja vógu lķtiš m.v. mešalįlagiš.

Įstandinu fyrir stórišjutķmabiliš lżsir Steinar Ingimar žannig: 

"Eftir gangsetningu [Ljósafossstöšvar 04.10.1937] féll heildarnżting vatnsafls ķ raforkukerfinu nišur ķ 12 %.  Til aš auka eftirspurn voru ķbśar į höfušborgarsvęšinu hvattir til aš fį sér fleiri heimilistęki.  T.d. veitti Rafmagnsveita Reykjavķkur afslįtt af rafmagnsverši fyrir heimili, sem keyptu sér rafmagnseldavél.  En į augabragši breyttist eftirspurnin viš komu brezka hersins." 

Téšur afslįttur rafmagnsveršs hefur veriš öllum hagfelldur, žar til toppįlagiš nįši aflgetu kerfisins. Žar sem heimilisįlag og įlag fyrirtękja ķ u.ž.b. 10 klst į virkum dögum er rķkjandi, er žessi nżting ašeins um 60 %, ž.e. žar til toppįlag stangar aflgetu kerfisins.  Til samanburšar er mešalnżting Bśrfellsvirkjunar (270 MW, 2300 GWh/įr) yfir įriš 97 % vegna rķkjandi įlags verksmišja, sem starfa allan sólarhringinn įriš um kring.  Virkjanir Landsvirkjunar mala af žessum sökum landsmönnum gull, enda hafa elztu virkjanirnar veriš aš mestu bókhaldslega afskrifašar nśna. 

"Į mešan Ķrafossstöš var ķ undirbśningi, var 7,5 MW gufuaflsstöš reist viš Ellišaįr (Toppstöšin), sem brenndi olķu og kolum.  Hśn var dżr ķ rekstri.  Įriš 1953 komst Ķrafossstöš (48 MW) ķ gagniš, žökk sé Marshallašstošinni.  Įriš eftir hóf Įburšarverksmišja rķkisins rekstur og meš henni fékkst fljótt góš nżting virkjunar.  Ekki löngu sķšar hófst bygging Steingrķmsstöšvar (27 MW), sem hóf rekstur 1959.  Hśn varš aš veruleika vegna orkusölusamnings viš bandarķska varnarlišiš, en samningurinn stóš aš miklu leyti undir afborgunum af lįnum.  Segja mį, aš śtlenzkir herir og Įburšarverksmišjan hafi veriš fyrstu stórnotendur rafmagns į Ķslandi. Žeir geršu Sogsvirkjunum kleift aš bjóša höfušborgarbśum rafmagn į hagstęšara verši en ella.  Orkuöryggiš var žó įfram misjafnt."

 Į žessum įrum var efnahagslķfiš ķ višjum innflutnings- og fjįrhagshafta, sem įreišanlega hefur haft hamlandi įhrif į hagvöxtinn og žróun atvinnulķfsins.  Efnahagslķfiš var mišstżrt ķ anda Rįšstjórnar og veikt, svo aš innvišauppbygging gekk brösuglega, eins og dęmin um fjįrmögnun Sogsvirkjana meš tekjum af orkusölu til setulišsins; meš Marshall-ašstoš og meš raforkusölu til herstöšvarinnar ķ Keflavķk, sżna.  Žess ber aš geta, aš į sama tķma stóš yfir hitaveituvęšing ķ Reykjavķk, svo aš orkunotkun žar dreifšist į tvenns konar orkulindir.  Ķ stuttu mįli var žaš yfirleitt einn "stórnotandi" raforku, sem gerši nżja virkjun mögulega į Ķslandi. Nś hefur raforkukerfi landsmanna vaxiš svo fiskur um hrygg, aš ekki žarf aš bķša eftir nżjum notanda, žótt virkjaš sé mešalstórt (u.ž.b. 100 MW), enda bķša orkunotendur ķ landinu eftir meiri orku.  Žaš er raforkuskortur.

Ķ Noregi fór rafvęšing landsins lķka fram meš verksmišjuuppbyggingu vķtt og breytt um landiš.  Ķ Noregi var hśsnęšiš rafkynt samhliša rafvęšingunni, sem olli miklu meiri raforkužörf en hér og betri nżtingu orkumannvirkja, en fyrir vikiš var löngum skortur į toppafli. Žaš var leyst meš tvöföldum orkumęli.  Męldi annar heildarorkunotkun og hinn orkunotkun, žegar aflžörfin fór yfir umsamin mörk, og var sś orka afar dżr, žannig aš slökkt var į ofnum, žegar eldaš var.

"Žetta tķmabil [1965-2020] er kennt viš stórvirkjanir og stórišnaš.  Žegar Sogiš var fullvirkjaš, voru ašeins 2 kostir ķ boši til aš afla rafmagns fyrir höfušborgarsvęšiš; annars vegar virkjun Hvķtįr į Sušurlandi og hins vegar virkjun Žjórsįr.  Seinni kosturinn var utan seilingar, nema stórišja tęki til starfa į Ķslandi. Allir vita, hver nišurstašan varš: bygging Bśrfellsstöšvar og įlvers ķ Straumsvķk.  Bygging Hrauneyjafossstöšvar og Sigöldustöšvar įsamt lagningu Byggšalķnunnar varš svo grunnurinn aš góšu ašgengi aš rafmagni fyrir fyrir flesta landsmenn.  Žessar stórframkvęmdir voru lykillinn aš žvķ, aš landsmenn fengu rafmagniš į enn hagstęšari kjörum en įšur žekktist."

Žetta er rétt įlyktaš, en samt baršist minnihlutinn į Alžingi, sem žį samanstóš ašallega af žingmönnum Alžżšubandalagsins og Framsóknarflokksins, į hęl og hnakka gegn žessum framfaramįlum, sem įttu eftir aš bylta lķfskjörum ķ landinu til hins betra. Žį, eins og nś, voru margir žingmenn glįmskyggnir į raunverulegan hag umbjóšenda sinna, en hengdu hatt sinn į tittlingaskķt, sem engu mįli skipti, er frį leiš. Žaš er einfaldlega žannig meš ašgeršir og framkvęmdir, aš allt orkar tvķmęlis, žį gert er, en žaš eru meginlķnurnar ķ mįlatilbśnašinum, sem skipta sköpum.  Žetta er ofvaxiš skilningi žröngsżnispśka į žingi og annars stašar, sem hafa asklok fyrir himin og kunna alls ekki aš greina hismiš frį kjarnanum.  Hvernig halda menn, aš komiš vęri mįlum Ķslendinga nśna, ef tekiš hefši veriš mark į śrtöluröddum ofangreinds uppbyggingarskeišs og t.d. unniš eftir hinum fjallheimskulega frasa: "nįttśran veršur aš njóta vafans", sem reyndar hafši ekki séš dagsins ljós ķ žį daga. 

Reykjavķk og stjórnun hennar er svo kapķtuli śt af fyrir sig.  Sogsframkvęmdir, sem raktar voru hér aš ofan, voru aš frumkvęši žįverandi bęjarstjórnar Reykjavķkur, žar sem Sjįlfstęšisflokkurinn réši lögum og lofum um įratugaskeiš.  Hvernig halda menn, aš komiš vęri mįlum Reykvķkinga nś og raunar landsmanna allra, ef rugludallarnir, sem nś mynda meirihluta borgarstjórnar, hefšu veriš viš völd ķ Reykjavķk į tķmabilinu 1937-1965 ?   Bókstaflega ekkert framkvęmdamįl ķ Reykjavķk, sem til heilla horfir fyrir framtķšina, žokast nś hęnufet, heldur žvęlast afturhaldssinnar, nś ķ valdastólum, fyrir žeim öllum, og borgarskipulagiš sjįlft er algerlega ķ skötulķki, svo aš ekki sé nś minnzt į hörmungina miklu, fjįrmįlaóreišu Reykjavķkurborgar. Aš kjósa gapuxa, draumóramenn og sérvitringa til valda yfir mįlefnum almennings, endar sem voveiflegur bjśgverpill.   


Sitt sżnist hverjum um vindmyllur

Framkvęmdastjóri hjį Landsvirkjun reit grein ķ Morgunblašiš žann 3. nóvember 2022 og upplżsti žar lesendur blašsins um, aš "į dögunum" hefši Landsvirkjun sent Orkustofnun umsókn sķna um  virkjunarleyfi vinds meš vindmyllužyrpingu, sem fyrirtękiš nefnir Bśrfellslund og į aš verša 120 MW aš uppsettu afli (į aš gizka 30 vindmyllur). Žaš er ankannalegt, aš žetta rķkisfyrirtęki skuli rķša į vašiš meš žrżsting į yfirvöld orkumįla um leyfi til aš reisa og reka vindmyllužyrpingu į landinu įšur en bošuš löggjöf um slķk mannvirki lķtur dagsins ljós.

Landsvirkjun beitir fyrir sig röksemdum um, aš afl- og orkuskortur hrjįi landsmenn nś žegar, sem er alveg rétt, og hann mun fara versnandi meš hverju įrinu, sem lķšur įn nżrrar, įreišanlegrar virkjunar, eins og Hvammsvirkjunar ķ Nešri-Žjórsį, inn į netiš.  Landsvirkjun segir žó ekki alla söguna ķ žessum efnum, žvķ aš mest knżjandi žįttur vandans er aflskorturinn, og žaš er ekki hęgt aš reiša sig į vindmyllužyrpingu til aš standa undir toppįlagi stofnkerfisins.  

Aš rķkisfyrirtękiš skuli réttlęta hęsta fórnarkostnaš į MWh į formi landspjalla ķ samanburši viš žį kosti jaršgufu- og vatnsaflsvirkjana, sem fyrirtękiš hefur śr aš spila, er óverjandi. Rķkisfyrirtękiš bķtur sķšan hausinn af skömminni meš žvķ aš setja virkjanakost meš hęsta vinnslukostnaš raforku ķ ISK/kWh į oddinn.  Allt žetta brölt Landsvirkjunar er ógęfulegt, žvķ aš žaš rżrir oršspor žess sem vistvęns orkufyrirtękis og rżrir aršsemi žess eša veldur aukinni hękkunaržörf į heildsöluverši raforku til almenningsveitna. 

Einar Mathiesen, framkvęmdastjóri vinds og jaršvarma hjį Landsvirkjun, fékk birta grein eftir sig ķ Morgunblašinu 3. nóvember 2022 undir fyrirsögninni:

 "Viš žurfum vind fyrir orkuskiptin".

  Žar fór hann m.a. nokkrum oršum um rafmagnsskortinn ķ landinu, sem er ķ sjįlfum sér žungur įfellisdómur yfir orkuyfirvöldum og orkustefnu landsins.  Orkustofnun sefur į 17 mįnaša gamalli virkjunarumsókn  Landsvirkunar vegna Hvammsvirkjunar, en žess veršur ekki vart, aš orkurįšherrann żti viš orkumįlastżrunni, svo aš hśn vakni til raunveruleikans.  Skyldu fundir hennar meš ACER (Orkustofu ESB) nokkuš fjalla um afköst Orkustofnunar viš afgreišslu virkjanaleyfa į tķma, žegar Evrópa er ķ orkusvelti ?:

 "Skortur į raforku er oršinn hamlandi žįttur fyrir ešlilega atvinnustarfsemi ķ landinu, jafnvel žótt žörfin vegna orkuskipta sé ekki tekin meš ķ reikninginn.  Skerša žurfti orkusölu til fjölmargra notenda sķšasta vetur [2021-2022], žar sem ekki var til nęgileg orka ķ samfélaginu til aš uppfylla žarfir žeirra."

Vatnshęš Žórisvatns er nś um 3 m hęrri en į sama tķma ķ fyrra, en samt undir mešaltali.  Vatnshęš Hįlslóns er svipuš og aš mešaltali.  Žaš er lķklegt, aš atvinnuvegirnir og fjarvarmaveiturnar losni viš įlagsskeršingar nęsta vetur, en žaš er žó ekki öruggt, af žvķ aš žaš vantar aflgetu ķ kerfiš.  Žaš er villandi af Landsvirkjun aš lįta ķ žaš skķna, aš vindmyllužyrpingar séu lausn į žessari knöppu stöšu, einfaldlega af žvķ aš žaš er ekki į vķsan aš róa meš aflgetu vindmylla.  Žaš er ekki hęgt aš selja afl frį vindmyllužyrpingu fram ķ tķmann, nema sem ótryggt afl meš skeršingarheimild. Žess vegna er alvarlegt afl- og orkuįstand ķ landinu nśna engin röksemd fyrir yfirvöld til aš žjófstarta vindmylluverkefnum.  Yfirvöldin eiga hins vegar aš hrista af sér sleniš og greiša leiš annarra umsókna um virkjanaleyfi. 

Ķ lokin skrifaši Einar:

"Ef viš ętlum aš nį markmišum stjórnvalda um orkuskipti fyrir įriš 2030, er okkur ekki til setunnar bošiš.  Ķ orkugeiranum veršur aš hugsa til langs tķma, enda er undirbśningur og bygging virkjana tķmafrekt verkefni, sem tališ er ķ įrum.  Ef allt gengur aš óskum, veršur ķ fyrsta lagi mögulegt aš tengja Bśrfellslund viš raforkukerfiš ķ įrslok 2025."

Markmiš ķslenzkra yfirvalda um minnkun losunar koltvķildis hefur alla tķš skort raunsęi, og nś er nokkuš ljóst, aš engri žjóš mun takast aš standa viš skuldbindingar sķnar gagnvart Parķsarsamkomulaginu 2015, og fįir taka žetta oršagjįlfur stjórnmįlamanna alvarlega lengur.  Nś er višfangsefni margra aš lifa veturinn af meš góšu eša illu, og margir grķpa žį til óhollrar višarkyndingar.  Hérlendis ętti rķkisfyrirtęki ekki aš ganga į undan meš illu fordęmi um aš spilla vķšernum meš miklum fórnarkostnaši ķ samanburši viš įvinninginn meš žeim rökum aš nį žurfi loftslagsmarkmišum, sem žegar eru komin ķ vaskinn.  


ACER heršir tökin į Noregi

Žaš var gęfa fyrir Ķsland, aš aflsęstrengurinn, sem bśiš var aš setja į forgangslista orkuverkefna ESB-ACER, var tekinn śt af žeim lista aš ósk ķslenzkra stjórnvalda ķ ašdraganda lokaumfjöllunar Alžingis į OP3 (žįgildandi orkulöggjöf ESB, OP4 er nśgildandi) sumariš 2019.  Annars gęti fariš aš styttast ķ svipašar orkuhremmingar į Ķslandi og gengiš hafa yfir Noršmenn og valdiš žeim grķšarlegum kostnašarauka og aukiš hjį žeim veršbólguna.  Žess vegna er fróšlegt fyrir įhugasama hérlendis aš kynna sér, hver žróun samskipta Noršurlandanna viš ESB-ACER er į orkusvišinu.

Hjį ACER er nś til athugunar tillaga frį kerfisstjórum ašildarlanda EES-Evrópska efnahagssvęšisins, ž.į.m. Statnett ķ Noregi, um aš fella žann hluta Noregs, sem er į įhrifasvęši millilandatenginga fyrir raforku, ž.e. Sušur-og Austurlandiš, inn ķ stórt fjölžjóšlegt orkuflutningssvęši, sem ętlaš er aš einfalda śtreikninga meš samręmdri ašferšarfręši į orkugetu og orkuflutningsgetu stórsvęšisins. Jöfnunarorkumarkašur veršur žį sameiginlegur fyrir stórvęšiš. Samhliša žessu vinnur ACER meš tillögu aš nżjum reglum um orku og flutningsgetu til rįšstöfunar samkvęmt langtķma orkusamningum, en tilhneigingin hefur veriš aš draga śr umfangi žeirra.  Slķkt hentar Ķslandi og Noregi illa. 

Įfangaskipt samręming orkumarkaša Orkusambandsins felur ķ sér svęšisbundnar lausnir sem brįšabirgša skref ķ įtt aš fyrirętluninni um heildarsamręmingu, eins og getiš er um ķ viškomandi reglugerš ķ OP4 (Orkupakka 4). Žaš hlżtur aš vera kaldranalegt fyrir Noršmenn aš vinna aš žessu ķ ljósi žess, aš OP4 hefur ekki lagagildi ķ Noregi, og flestir gera sér ljóst, til hvers refirnir eru skornir, og ófęran blasir nś žegar viš ķ Noregi. 

Noregi mun verša gert aš rįšstafa enn meiri orku- og flutningsgetu til žessa sameiginlega orkumarkašar.

Nśna eru 8 orkuvišskiptasvęši ķ ESB.  Hjį ACER stendur vilji til, aš norsku uppbošs- og veršsvęšin verši į norręna og Hansa-svęšinu, ž.e.a.s. meš Žżzkalandi, Hollandi, Póllandi og Lśxemborg auk Svķžjóšar og Danmerkur.  Hjį ACER er žvķ haldiš fram, aš žessi sameining markašssvęša Noregs viš Hansa-sambandiš muni leiša til aukinnar "velferšaržróunar", sem er kaldhęšnisleg įlyktun frį norsku sjónarhorni.

Ķ raun žżšir žessi skipulagsbreyting, aš Noregur veršur skyldašur til aš rįšstafa enn stęrri hluta flutningsgetu raforku til śtlanda til Innri markašar ESB og žeirra reglna, sem žar eiga viš.  Ašferšarfręšin žar er s.k. flot.  Žaš žżšir, aš žar ręšur markašurinn alfariš feršinni, en stjórnvöld mega engin afskipti hafa af žeim višskiptum. 

Aš Noregur skuli sogast sķfellt sterkar inn į Innri markašinn, er bein afleišing af, aš sumariš 2021 samžykkti Stóržingiš 4 reglugeršir, sem bošašar voru ķ OP3 og koma ķ rökréttu framhaldi af honum.  Žęr eru ķ samręmi viš įkvęši ķ OP4. Alžingi hlżtur aš hafa samžykkt žessa nįlgun aš OP4, śr žvķ aš reglugerširnar hafa tekiš gildi ķ EES.  Um žetta hefur veriš undarlega hljótt.  Hvaš gengur ķslenzkum stjórnvöldum til aš hlaupa umsvifalaust til, žegar norskur rįšherra hringir ?  Er žetta eitthvert Gamla sįttmįla heilkenni ?

Ein žessara reglugerša er um rįšstöfun flutningsgetu fyrir orku, ķ orkuflutnings mannvirkjunum, sem samiš er um til langs tķma (FCA).  Önnur er reglugerš um įkvöršun flutningsgetu og mešferš flöskuhįlsa ķ flutningskerfinu (CACM).  Žaš er einkum žessi sķšar nefnda reglugerš, sem kerfisstjórarnir og ACER nota sem röksemd fyrir žvķ aš samžętta Noreg stęrra markašssvęši. Ķ einföldu mįli inniheldur CACM nįkvęmar reglur, sem eiga aš tryggja, aš markašurinn, en ekki žörf viškomandi lands aš mati stjórnvalda žess, stjórni ašgengi aš millilandatengingunum og flutningum eftir žeim. 

Svķžjóš er skylduš til aš rįšstafa 70 % af flutningsgetu sinni į raforku til śtlanda til markašarins.

Rafmagnsveršhękkanirnar hafa valdiš örvęntingu ķ Svķžjóš eins og ķ Noregi.  Mikill veršmunur hefur veriš į milli noršur- og sušurhlutans, og kerfisstjórinn, Svenska Kraftnät, hefur įtt ķ vandręšum meš yfirįlag į flutningskerfinu.  Žess vegna sótti Svenska Kraftnät um leyfi orkulandsreglarans, Energimarknadsinspektionen (EI samsvarar RME ķ Noregi og Orkumįlastjóra į Ķslandi), til aš takmarka śtflutninginn.  EI neitaši kerfisstjóranum um almennt leyfi til śtflutningstakmarkana og vķsaši til žess, aš Svķžjóš er skuldbundin til aš rįšstafa 70 % flutningsgetunnar til markašarins samkvęmt įkvęši ķ endurskošušu rafmagnstilskipuninni ķ ESB OP4.

Aftur į móti veitti EI brįšabirgša undanžįgu fyrir įkvešinni śtflutningstakmörkun į flutningslķnum og -strengjum til Finnlands og Danmerkur (en ekki til Noregs, Žżzkalands og Póllands) meš vķsun til afhendingaröryggisins.  Dönsku og finnsku orkulandsreglararnir mótmęltu og kęršu til ACER, sem nś hefur hafnaš žvķ, aš Svķžjóš geti vikizt undan 70 % reglunni.      

ACER lagši mat į afstöšu sęnska kerfisstjórans og orkulandsreglarans og rökstuddi höfnunina žannig:

  1. Undanžįgan er ekki naušsynleg til aš višhalda rekstraröryggi sęnska raforkukerfisins.
  2. Ķ umsókninni var ekki tilgreind hįmarkslękkun, sem fyrirhuguš vęri.
  3. Ķ umsókninni var ekki tilgreind sś ašferšarfręši, sem fyrirhugaš vęri aš beita til aš koma ķ veg fyrir mismunun į milli orkuvišskipta innanlands og til śtlanda.  

Af žessu mį rįša, aš ACER vęni téš orkuyfirvöld ķ Svķžjóš óbeint um aš ętla aš veita notendum innanlands forgang aš tiltękri orku. Ef t.d. ętti aš helminga flutningana til śtlanda, žį yrši aš skerša orku til a.m.k. įkvešinna notenda ķ Svķžjóš um helming.  Žetta er algerlega óvišunandi fyrir sjįlfstęšar žjóšir.  Ef Stóržingiš og Alžingi įsamt Liechteinsteinum samžykkja OP4, lendir Noregur strax ķ sömu ófęru og Svķar.  Hiš sama varšur uppi į teninginum hérlendis, ef Alžingi samžykkir tengingu ķslenzka raforkukerfisins viš Innri markašinn, sem yrši fullkomiš glapręši. 

Ķ ESB er ekki sama, hvort ķ hlut į Jón eša séra Jón.  Ķ vor bannaši franska rķkisstjórnin tķmabundiš śtflutning į raforku frį Frakklandi til aš draga śr veršhękkunum ķ kjölfar stöšvunar lķklega um žrišjungs 56 kjarnakljśfa ķ frönskum kjarnorkuverum og virtist komast upp meš žaš.   

OP3 er daušur bókstafur į Innri markaši ESB sķšan OP4 tók žar viš.  OP4 hefur hins vegar ekkert lagagildi ķ EFTA-löndunum.  Žess vegna veršur ekki annaš séš en orkulandsreglarar Ķslands og Noregs framkvęmi fyrirmęli ESA (frį ACER) ķ heimildarleysi, og embęttismenn og rįšherrar kęra sig kollótta.     

 

 


Meira um žróun orkupakkanna OP3 og OP4

Ķ Noregi er nś tekizt į um žaš ķ dómsölum, hvort OP3 frį ESB sé "lķtiš inngrķpandi" eša ekki, ž.e. hvort sś orkulöggjöf ESB hafi lķtil įhrif į lķf almennings ķ Noregi eša ekki.  Žróun orkumįlanna ķ Evrópu frį innleišingu OP3 ķ EFTA-löndum EES-samstarfsins er öll ķ įtt til mikilla įhrifa į lķf fólks og rekstur fyrirtękjanna ķ Noregi.  Žar nęgir aš benda į ofurhįtt innflutt raforkuverš til Noregs um millilandatengingarnar. Į Ķslandi įskildi Alžingi sér rétt til aš samžykkja eša hafna tengingu aflsęstrengs frį śtlöndum viš ķslenzkt raforkukerfi, en žetta skilyrši kann aš brjóta ķ bįga viš EES-samninginn og er žess vegna veik vörn.

Vegna OP3 er žaš ekki į fęri lżšręšislegra yfirvalda ķ Noregi aš hamla gegn margföldun raforkuveršs į įhrifasvęši sęstrengjanna žar meš žvķ aš draga śr eša stöšva śtflutning raforku og safna žar meš vatni ķ mišlunarlón vatnsaflsvirkjana sunnan Dofrafjalla (ķ Sušur- og Austur-Noregi), eins og norska rķkisstjórnin hafši įform um ķ sumar įšur en Eftirlitsstofnun EFTA-ESA barši į fingurgóma hennar meš reglustriku.  

Nś veršur haldiš įfram meš frįsögn Mortens Harper, lögfręšings Nei til EU, NtEU, ķ Klassekampen 5. nóvember 2022, meš ķvafi höfundar žessa vefseturs:

OP3 er nś ašeins ķ gildi ķ EFTA-löndum EES (Noregi, Ķslandi og Liechtenstein).  Ķ ESB hefur OP4 leyst OP3 af hólmi.  Žetta er lagagrunnurinn, sem ACER (Orkustofa ESB) reisir įkvaršanir sķnar į, įkvaršanir, sem hafa mikil įhrif į innri markašinn fyrir orku, sem Noregur er nś samžęttur, en Ķsland ekki ķ raun, žvķ aš raforkukerfi Ķslands er ótengt raforkukerfum annarra landa.

Hvernig ACER beitir įkvöršunarvaldi sķnu sįst nżlega, žegar ACER fjallaši um tilraun Svķa til aš hafa stjórn į raforkuśtflutninginum (įkvöršun 26.10.2022).  Hin endurskošaša rafmagnstilskipun frį ESB ķ OP4 skyldar ašildaržjóširnar (aš innri markaši orku) til aš rįšstafa 70 % af flutningsgetunni til śtlanda til frjįlsra afnota markašarins.  Sęnska Orkumarkašseftirlitiš, ž.e. Orkulandsreglarinn (Orkumįlastjóri hérlendis) hafši samžykkt brįšabirgša undanžįgu meš vķsun til afhendingaröryggis raforku ķ Svķžjóš og heimilaš nokkra takmörkun śtflutnings.  Žessu mótmęltu orkulandsreglarar Danmerkur og Finnlands, svo aš mįliš barst ACER til śrskuršar.  Nišurstašan varš sś, aš sęnsku röksemdirnar lutu ķ lęgra haldi fyrir óheftu orkuflęši į markašinum innan 70 % markanna. 

Statnett (norska Landsnet) er ķ norręnum hópi kerfisstjóra, žar sem 3 af 4 (ķ Svķžjóš, Finnlandi og Danmörku) eru formlega undir gildandi ESB-regluverki (OP4).  Ķ raunveruleikanum sést, aš Statnett fylgir lķka reglum ESB OP4.  Fyrir fįeinum įrum nįšu norręnu kerfisstjórarnir 4 ekki samkomulagi um ašferšarfręši til aš stjórna langtķma flutningsgetu kerfisins, og ACER var fališ aš kveša upp bindandi śrskurš.  Samžykkt ACER 30.10.2019 er formlega beint til kerfisstjóranna ķ Danmörku, Svķžjóš og Finnlandi, en śrskuršurinn veršur aš gilda lķka ķ Noregi fyrir milligöngu ESA og RME (norska orkulandsreglarans). Annaš svipaš dęmi er ACER-įkvöršun frį 05.08.2020 um jöfnunarorku.  Ķ bįšum mįlunum er m.a. vķsaš til nżju ACER-reglugeršarinnar ķ OP4, sem ekki hefur hlotiš samžykki Noregs ķ EES (og žess vegna ekki Ķslands heldur). 

Žetta vekur spurningar um raunverulega vķdd orkuskuldbindinga Noregs og Ķslands samkvęmt EES-samninginum. Geta žęr spannaš reglur, sem ekki hafa lagagildi į Ķslandi ? Regluverkiš, sem fariš er eftir į Innri markaši ESB, einnig ķ löndunum, sem tengjast Noregi meš raforkuflutningsmannvirkjum og nįinni kerfisstjórnunarsamvinnu, er enn meira inngrķpandi en regluverkiš, sem Stóržingiš og Alžingi hafa innleitt ķ EES-samninginn. 

ACER vinnur samkvęmt OP4.  Hvernig į Eftirlitsstofnun EFTA ESA og orkulandsreglarinn aš gera eitthvaš annaš gagnvart Noregi, Ķslandi og Liechtenstein ?  Er nokkuš raunverulegt ķ žessu sambandi ķ formlegri ašgreiningu Noregs og norręnu ESB-landanna ?  Hér mętti bęta Ķslandi viš ķ öšrum mįlum en žeim, sem varša orkuflutninga į milli landa. Sönnunarbyršin ķ žessu mįli hlżtur aš vera hjį žeim, sem enn telja fullveldisframsališ til ESB-ACER vera "lķtiš inngrķpandi". Žetta veršur aš fįst į hreint į Ķslandi lķka.  Er žaš ķ lagi, aš veigamiklum žįttum raforkumįlanna sé stjórnaš į grundvelli reglna ESB, sem ekki hafa lagagildi į Ķslandi ?  Frį leikmannssjónarhorni ķ lögum er slķkt klįrt  stjórnarskrįrbrot. Öll verk orkulandsreglarans frį gildistöku OP4 sumariš 2019 eru lķklega ólögleg ķ Noregi og į Ķslandi.  Žaš žżšir, aš embętti hans og gjöršir frį gildistöku OP3 haustiš 2019 į Ķslandi eru sennilega ólögleg.  Hvernig stendur į žvķ, aš enginn śr fjölmennum hérlendum lögfręšingahópi hefur vakiš athygli į žessari alvarlegu lagaóvissu ?  Sś lagaóvissa er alls ekki į förum, į mešan norski Mišflokkurinn situr viš "kongens bord" ķ Ósló. 

Raforkuveršskreppan veldur žvķ, aš ekki getur lengur rķkt mikill vafi į žvķ, aš ESB OP3 hefur įhrif į atriši meš mikla žżšingu fyrir norska žjóšfélagiš - afhendingu raforku og raforkuveršiš.  Meirihluti Stóržingsins veturinn 2018 vanmat žjóšfélagslegar afleišingar žessa regluverks, sem hefur slķkan umbśnaš, aš norsk yfirvöld hafa ekki möguleika į  naušsynlegum įhrifum į framkvęmd og žróun regluverksins. Hvorki Noregur né Ķsland hafa t.d. atkvęšisrétt ķ ACER. 

Ķ Stóržingsfrumvarpi nr 100 (1991-92), sem lį til grundvallar samžykktar EES-samningsins, stóš, aš meš žvķ aš rįša sķšasta skrefinu, sem taka yrši til aš skapa borgurum landsins nżjar skuldbindingar, fęlist grundvallarmunur m.v. žaš aš sleppa žessum stjórnunarmöguleika. 

Į orkusvišinu verša til įkvaršanir hjį ACER, sem ESA į sķšan aš samžykkja óbreyttar aš efni til, og orkulandsreglarinn (RME ķ Noregi og Orkumįlastjóri į Ķslandi) į sķšan aš koma į framfęri gagnvart ašilum į orkumarkaši ķ Noregi og į Ķslandi og fylgja žvķ eftir, aš žęr séu framkvęmdar.  Žessi įkvaršanatökukešja veldur žvķ, aš Noregur og Ķsland hafa enga stjórnun į žessum žįttum.  Ķ įlitsgerš sinni um ACER-mįliš (OP3) skrifaši lagaprófessor Hans Graver, aš žaš "... hafi veriš bśin til valdastaša ķ innanlandsrétti fyrir alžjóšlega stofnun til aš taka įkvaršanir..." (september 2018).  Sķšasta skrefiš er ķ raun ACER.

  Mun lögmannsrétturinn stķga naušsynleg skref til baka ?  Hvenęr skyldi reyna į lagalegan grundvöll OP3 į Ķslandi og į lagalegan grundvöll orkulandsreglarans (Orkumįlastjóra), sem starfar ekki eftir OP3, heldur eftir OP4, sem hefur ekkert lagalegt gildi į Ķslandi. 

 

 

 


Orkupakki 3 ķ lausu lofti ?

Eins og Ólafur Ķsleifsson, hagfręšingur og fv. Alžingismašur, vakti athygli į ķ Morgunblašsgrein 05.11.2022, féll Orkupakki 3 (OP3) śr gildi innan Evrópusambandsins (ESB) fyrir nokkrum įrum, žegar OP4 tók žar gildi.  Ef OP3 hefur ekkert lagalegt gildi lengur ķ ESB, hvernig er žį hįttaš lagalegu gildi hans ķ EFTA-löndum EES-samstarfsins ? Žessu velta menn lķka vöngum yfir ķ Noregi, og Morten Harper, lögfręšingur Nei til EU ķ Noregi, birti 5. nóvember 2022 grein ķ Klassekampen um stöšu OP3 og OP4 ķ Noregi um žessar mundir.  Žessi vefpistill er meš hans leyfi reistur į téšri grein:

Lögmannsréttur Borgaržings var 31. október 2022 settur meš 5 dómurum til aš fjalla um kęru Nei til EU (NtEU) į hendur rķkinu fyrir žaš, aš Stóržingiš beitti ekki grein 115 ķ Stjórnarskrį um aukinn meirihluta viš atkvęšagreišsluna um OP3 ķ marz 2018. NtEU stašhęfir, aš innleišing OP3 ein og sér eša ķ samhengi viš ašra lagasetningu frį ESB um orkumįl feli ķ sér fullveldisafsal, sem Stóržinginu sé óheimilt meš einföldum meirihluta.  Af žvķ aš fullveldisafsališ er meira en "lķtiš inngrķpandi", hefši Stóržingiš įtt aš fylgja Stjórnarskrįrgrein 115, sem krefst 3/4 meirihluta og aš 2/3 hlutar žingheims męti til fundar. 

Framkvęmdastjórn ESB hefur gefiš śt allmargar reglugeršir til skżringa og įherzluauka viš OP3.  Įriš 2021 samžykkti Stóržingiš 4 žeirra.  Samžykktir ACER į grundvelli žessara reglugerša eiga einnig aš fara um Eftirlitsstofnun EFTA-ESA til framkvęmdar hjį Orkumįlastjóra, sem gegnir stöšu fulltrśa ACER-Orkustofu ESB į Ķslandi (Landsorkureglari).  Framkvęmdir žar į bę hafa ekki veriš įberandi. 

Landsorkureglarinn er óhįšur innlendum yfirvöldum ķ gjöršum sķnum og ber aš fylgja eftir framkvęmd reglna EES-samningsins į orkusvišinu į Ķslandi. 

Ennfremur hefur ESB samžykkt OP4  (einnig kallašur "hreinorku" pakkinn), og ašildarlöndin hafa innleitt OP4 ķ lagasöfn sķn.  Hann veitir ACER meiri völd en OP3.  Efni OP4 var žekkt, žegar Stóržingiš samžykkti OP3.  Reglugerširnar 4 ķ OP4 hafši ESB žegar samžykkt, og Framkvęmdastjórnin hafši  gert tillögu um OP4 til žings og rįšs.  

Hęstiréttur Noregs sagši ķ greinargerš sinni um 4. jįrnbrautarlagapakkann frį ESB ķ marz 2021, aš Stóržinginu beri aš meta uppsafnaš fullveldisframsal, žannig aš ekki verši unnt aš snišganga grein 115 meš žvķ aš bśta innleišingu laga nišur.  Žetta sjónarmiš hlżtur einnig aš rįša hjį rķkisstjórn Ķslands og Alžingi.  Munurinn er sį, aš aukinn meirihluti er ekki heimilašur ķ Stjórnarskrį Ķslands til aš samžykkja meira en "lķtiš inngrķpandi" fullveldisframsal.  Alžingi er einfaldlega slķkt framsal meš öllu óheimilt.  Hér er komiš aš žvķ, sem lagafręšimennirnir Frišrik Įrni Frišriksson Hirst og Stefįn Mįr Stefįnsson vörušu žįverandi utanrķkisrįšherra og Alžingi viš ķ skżrslu sinni ķ ašdraganda innleišingar Alžingis į OP3, 02.09.2019.  Grasrót Sjįlfstęšisflokksins varaši sumariš 2019 eindregiš viš žessari innleišingu, og įhyggjur Landsfundar Sjįlfstęšisflokksins komu ljóslega fram ķ įlyktun hans veturinn įšur.  Žįverandi utanrķkisrįšherra hundsaši žį gjörsamlega žessa grasrót, sem hann svo smjašraši ótępilega fyrir ķ ašdraganda og į Landsfundi ķ nóvemberbyrjun 2022 ķ ótķmabęrri tilraun sinni til aš velta sitjandi formanni Sjįlfstęšisflokksins śr sessi, sem žó ber höfuš og heršar yfir hann, hvernig sem į žį er litiš. 

Ķ Noregi veršur sem sagt aš lķta til alls orkuregluverks ESB į orkusviši, žegar lagt er mat į, hversu inngrķpandi fullveldisframsališ er.  Virkni orkuregluverksins og réttarfariš į Innri markašinum veldur žvķ, aš ekki ašeins žarf aš taka tillit til lagasetningar fram aš samžykktardegi, heldur einnig žekktra og vęntra reglugerša og 4. orkupakka. Žetta hefur mikla žżšingu ķ Noregi vegna umrędds dómsmįls, en einnig žżšingu į Ķslandi, ef/žegar nż orkulagasetning frį ESB veršur žar til umręšu.   

Hér meš lżkur fyrri hluta žessarar umfjöllunar, en sķšari hlutinn veršur birtur ķ nęsta vefpistli į žessu vefsetri.  


Vindmyllur leysa engan vanda

Danmörk er langmesta vindmylluland Noršurlandanna, og žar er raforkuveršiš langhęst.  Danir hafa fjįrfest grķšarlega ķ vindmyllum og aušvitaš framleitt žęr og selt śt um allar jaršir. Hįr fjįrfestingarkostnašur, stuttur endingartķmi, tiltölulega hįr rekstrarkostnašur og slitróttur rekstur veldur žvķ, aš vinnslukostnašur rafmagns er hįr meš vindmyllum, og į sama mį segja, aš afliš frį žeim sé annars flokks vegna óvissunnar, sem gętir um afhendingu žess.  Višskiptavinur getur ekki reitt sig į žetta afl, og žess vegna hefur vindmylluafliš afar lķtiš gildi hjį višskiptavini, sem veršur fyrir tilfinnanlegu tjóni, ef hann fęr ekki umsamiš afl. 

 

 

Erlendis er žetta leyst meš žvķ, aš seljandi vindmylluorku semur viš seljanda orku frį annars konar orkuveri, yfirleitt gaskyntu orkuveri, um aš hlaupa fyrir sig ķ skaršiš.  Hérlendis vill varla nokkur borga forgangsorkuverš fyrir vindmylluorku, nema seljandi vindorkunnar geti tryggt umsamda afhendingu.  Žannig nemur veršmęti einangrašrar vindmylluorku hérlendis ašeins veršmęti ótryggšrar raforku, sem er e.t.v. žrišjungur af veršmęti forgangsorkunnar. Žannig er vandkvęšum hįš aš gera samning viš seljanda vindmylluorku til lengri tķma en nemur sęmilega öruggri vešurspį. 

Hins vegar gętu vindmyllur oršiš veršrįšandi hér į vęntanlegum uppbošsmarkaši til eins sólarhrings, žvķ aš žar mun gilda, aš fyrir öll višskiptin rįši hęsta verštilboš, sem tekiš er.  Žetta fyrirkomulag Evrópusambandsins og annarra hefur nś komiš Evrópumönnum hrottalega ķ koll į orkuskortstķmum, og hefur forseti framkvęmdastjórnar ESB sagt fyrirkomulagiš ekki vera į vetur setjandi. 

Nś vęri hęgt aš lįta alla žessa ókosti vindmylluraforkunnar liggja į milli hluta ķ nafni endurnżjanlegrar orkulindar og athafnafrelsis ķ landinu innan marka laganna, ef ekki fylgdi sį böggull skammrifi, aš vindmyllur eru landfrekar, uppsetning žeirra kallar į tiltölulega umfangsmikil landspjöll og af žeim stafar żmiss konar mengun. 

Haukur Įgśstsson hefur skrifaš greinar ķ Morgunblašiš, sem veigur er ķ.  Ein birtist 26. október 2022 undir fyrirsögninni:

   "Višbrögš viš vindmyllum":

"Samkvęm vorut samtökunum "StopTheseThings" (Stöšviš žetta) voru yfir 30 k vindmyllur ķ Žżzkalandi įriš 2019.  [M.v. höfšatölu svarar žetta žó ašeins til 140 stk į Ķslandi, en hérlendis hafa veriš birt įform um mörg hundruš vindmyllur-innsk. BJo.] Margar žeirra eru svo bęrri byggšu bóli, aš mikiš ónęši hlżzt af.  Žvķ hafa fasteignir ķ nįgrenni žeirra lękkaš ķ verši og jafnvel oršiš óseljanlegar, auk žess sem almenn andśš į žeim hefur vaxiš.  Nś er svo komiš, aš sem nęst engar nżjar vindmyllur eru reistar ķ Žżzkalandi, heldur horfa žżzkir fjįrfestar til annarra landa og žį einkum Noregs."

Žżzkaland er 62 sinnum žéttbżlla en Ķsland og žess vegna engin furša, žótt fórnarkostnašur af uppsetningu og rekstri vindmylla sé hįr.  Žjóšverjar hafa į seinni įrum veriš afar seinheppnir meš orkustefnu sķna, sem nś į ófrišartķmum hefur leitt žį ķ algerar ógöngur, eins og kunnugt er.  Höfušsök žar ber fyrrverandi formašur CDU og kanzlari Žżzkalands, Angela Merkel, sem įriš 2011 beitti sér fyrir lokun kjarnorkuvera og um 2015 fyrir banni viš vökvaknśinni gasvinnslu śr jaršlögum (e. fracking) įsamt nišurgreišslum į raforkukostnaši frį vindmyllum.  Afleišingin er sś, aš Žjóšverjar eru ósjįlfbjarga, žegar kemur aš öflun orku, og fęršu Rśssum lykilstöšu um orkuśtvegun.  Žetta var svo mikill barnaskapur, ef ekki eitthvaš verra, aš engu tali tekur.

  "Samkvęmt vefsķšunni "The Local (Nįgrenniš) berjast menn vķša gegn žessum framkvęmdum, t.d. ķ Noršur-Noregi og Svķžjóš, žar sem Samar bśa meš hreindżra hjaršir sķnar og segja dżrin fęlast myllurnar, ef žęr hafa veriš byggšar [reistar] į haglendi žeirra.

Aš sögn Energifakta Norge (Orkutölur Noregs) voru 53 vindmyllugaršar ķ Noregi ķ upphafi įrsins 2021.  Įriš 2019 voru stofnuš žar ķ landi samtök, sem fengu heitiš "MotVind (Gegn vindorku).  Hlišstęš samtök eru til vķšar, s.s. ķ Svķžjóš og öšrum Evrópulöndum.  Öll berjast žau gegn śtbreišslu vindmylla og telja žęr skašlegar nįttśrulegu umhverfi og dżra- og mannlķfi, auk žess sem žęr dugi alls ekki til žess aš koma ķ veg fyrir žęr loftslagsbreytingar, sem ętlaš er, aš mašurinn valdi.  Barįtta žessara samtaka hefur vķša boriš verulegan įrangur og hefur ķ żmsum tilvikum komiš ķ veg fyrir uppsetningu vindmyllugarša."

Žess er skemmst aš minnast, aš fumbyggjar ķ Noršur-Noregi unnu dómsmįl ķ réttarkerfi Noregs gegn vindmyllueigendum og yfirvöldum, sem veitt höfšu framkvęmdaleyfi į hefšbundnum beitarsvęšum hreindżra. Žessi dómur gefur til kynna, aš yfirvöldum sé aš norskum rétti óheimilt aš leyfa framkvęmdar, sem rżra umtalsvert hefšbundin lķfsskilyrši ķbśanna į svęšin.  Dómurinn kann aš verša leišbeinandi um mešferš dómsmįla, ef sveitarstjórnir, t.d. į Vesturlandi, leyfa, aš reistar verši vindmyllur ķ grennd (ķ įberandi sjónlķnu) viš ķbśa eša jafnvel frķstundabyggš, sem fallnar séu til aš rżra lķfsgęši ķbśanna meš einhverjum žeim hętti, sem hęgt sé aš fęra sönnur į fyrir rétti.

Žaš er illskiljanlegt, aš yfirvöld hérlendis skuli ljį vindmyllufyrirtękjum eyra ķ ljósi žess, aš hérlendis veršur alls engin žörf fyrir žessa dżru raforku, ef yfirvöld į borš viš Orkustofnun og śtgefendur framkvęmdaleyfa ķ héraši slį nś ķ nįra truntunnar og keyra hana śr sporunum til aš flżta virkjanaleyfum fyrir hefšbundnar ķslenzkar virkjanir, sem almennt eru taldar sjįlfbęrar, og er žar aušvitaš įtt viš vatnsaflsvirkjanir og jaršgufuvirkjanir.

Aš lokum skrifaši Haukur Įgśstsson:

"Žegar Kįrahnjśkavirkjun var ķ byggingu, voru umhverfissinnar ötulir viš aš mótmęla virkjuninni.  Menn komu meira aš segja erlendis frį til žįtttöku ķ ašgeršunum, sem fólust m.a. ķ žvķ aš stöšva verk meš žvķ aš setjast nišur fyrir framan vinnuvélar.  Nś er rętt um yfir 30 vindmyllugarša į Ķslandi.  Afar lķtiš, ef nokkuš, ber į mótmęlum vegna žessara įętlana.  Žó eru umhverfisįhrifin sķzt minni en af vatnsvirkjunum og miklu meira įberandi vegna afar hįrra, gnęfandi turna og vķšfešmra spaša.  Ekki er heldur minnzt į įhrifin ķ högum saušfjįr og hreindżra [sbr téš norsk dómsnišurstaša - innsk. BJo] eša į žann skaša, sem įreišanlega veršur į fuglum og smęrri flugdżrum [skordżrum - innsk. BJo] - hvaš žį įhrifin į feršamannageirann.  

Viš Ķslendingar bśum enn viš sęmilega óspillta nįttśru.  Er mikiš vit ķ žvķ aš skaša hana ķ žįgu gróšafķknar fįeinna manna, sem hyggjast gręša į žvķ aš fordjarfa hana - og viršast żmsir auk žess vera į mįla erlendra ašila, eins og ķ Noregi."

Žetta er vel skrifuš grein hjį kennaranum fyrrverandi meš žörfum įbendingum og višvörunum.  Įn žess aš gera vindmylluforkólfum upp hvatir (žeir ofmeta einfaldlega įvinninginn m.v. fórnarkostnašinn) žį ber aš beita sér einaršlega gegn leyfisveitingum fyrir vindmyllum į Ķslandi um leiš og yfirvöld eru hvött til aš beita sér gegn žeirri vį, sem yfirvofandi raforkuskortur ķ landinu er fyrir hag landsmanna, meš žvķ aš żta undir nżjar hefšbundnar ķslenzkar virkjanir.  Žęr eru bęši naušsynlegar og žjóšhagslega hagkvęmar, en vindmyllužyrpingar eru hvorugt.  

Ķmynd vatnsorkuvera erlendis er dįlķtiš lituš af žvķ, aš vķša hefur žurft aš beita fólk naušungarflutningum af athafnasvęšum slķkra virkjana.  Žaš hefur ekki žurft ķ seinni tķš į Ķslandi.  Žį er beizlun vindorkunnar erlendis einn af fįum endurnżjanlegum virkjanakostum vķša.  Žetta hefur kallaš fram ofstęki gegn vatnsaflsvirkjunum og doša gagnvart vindorkuverum, sem kann aš hafa smitazt hingaš. Žannig gera hvorki vindmylluforkólfar né virkjanaandstęšingar į Ķslandi sér grein fyrir raunverulegum ašstęšum ķ landinu.  

 

    

 


Gjaldžrota kratķsk hugmyndafręši į fjįrmįlamarkaši

Um 20. október 2022 beindust sjónir manna aš herfilegum kratķskum fjįrmįlagjörningum Jóhönnu Siguršardóttur, félagsmįlarįšherra 1998, og sķšan töfrabrögšum Framsóknarmanna į borš viš Gušmund Bjarnason, sem annar Framsóknarmašur seldi fjölmišlum undir heitinu "allir gręša".  Hér er aušvitaš įtt viš Ķbśšalįnasjóš, sem um tķma var umsvifamikiš rķkisapparat į fjįrmįlamarkaši. 

Raunar eru persónur og leikendur aukaatriši ķ žessu mįli.  Ašalatrišiš er aš draga žann lęrdóm af žvķ, aš rķkisvaldiš er ófęrt um aš reka fjįrmįlastarfsemi į heilbrigšan hįtt į samkeppnismarkaši og ętti aš draga sig aš mestu śt af žeim markaši, žótt fallast megi į til mįlamišlunar aš halda 35 % - 55 % eignarhlut rķkisins ķ Landsbankanum, ef ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, samžykkir slķka žįtttöku rķkisins į samkeppnismarkaši.  M.ö.o. į aš selja Ķslandsbanka allan, žegar ašstęšur žykja heppilegar, enda hefur rķkissjóšur hagnazt į žeim sölum, sem žegar hafa fariš fram į hlutum ķ bankanum, og rķkissjóš brįšvantar fé til aš fjįrfesta ķ innvišum landsins, sem gefa meiri aršsemi en rķkisbankar aš jafnaši. 

Ķbśšalįnasjóšur kom ķ heiminn sem kosningaloforš, yfirboš, og er žaš afleit byrjun fyrir fjįrmįlastofnun.  Stjórnendur og rįšgjafar žar į bę litu stórt į sig, en voru raunverulega algerlega utan gįtta um hlutverk og stöšu žessarar fjįrmįlastofnunar rķkisins, eins og eftirfarandi bśtur śr bréfi (alger steypa) Ķbśšalįnasjóšs til Rķkisendurskošunar sżnir:

"Śtgįfa fjįrmögnunarbréfa sjóšsins hefur um įrabil veriš rįšandi um langtķmavaxtastig ķ landinu, og rķkiš stendur įbyrgt fyrir öllum skuldbindingum hans.  Viš slķkar ašstęšur var algerlega frįleitt fyrir Ķbśšalįnasjóš aš hętta śtgįfu ķbśšabréfa.  Slķkt hefši leitt til hruns vaxtamyndunar į markaši og gert sjóšinn ósamkeppnishęfan um nż śtlįn.  Lįnshęfismat sjóšsins hefši hruniš ķ kjölfariš og hagsmunum rķkissjóšs veriš teflt ķ voša.  Žetta hefši veriš skżrt brot į lagaskyldum stjórnar og framkvęmdastjóra og óhugsandi śt frį žvķ hlutverki, sem sjóšnum er aš lögum fališ."

Stjórnendur sjóšsins reiddu ekki fjįrmįlavitiš ķ žverpokum, og žarna er óhönduglega fariš meš lögin.  Į markaši ber engum ašila skylda til žess aš lögum aš stjórna "langtķmavaxtastigi" ķ landinu. Žarna į sér staš "skapandi lagatślkun" į įbyrgš forstjóra Ķbśšalįnasjóšs ķ samkeppni viš bankana.  Bęši fjįrmįlažekkingu og lagažekkingu var įbótavant hjį žessari rķkisstofnun, og žaš er dęmigert, žegar um gęluverkefni stjórnmįlamanna er aš ręša. Žeir eiga ekki aš koma nįlęgt samkeppnisrekstri į neinu sviši ķ samfélaginu.   


« Fyrri sķša | Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband