Upplżst umhverfisstefna

burfellmgr-7340Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor ķ stjórnmįlafręši viš Hįskóla Ķslands, ritaši gagnmerka grein ķ Morgunblašiš fimmtudaginn 8. október 2015, sem hann nefndi "Umhverfisvernd: Skynsemi eša ofstęki".

Voru žar orš ķ tķma töluš og óspart vitnaš til Rögnvaldar Hannessonar, sem er höfundur margra ritverka um sjįlfbęra nżtingu, m.a. sjįvaraušlinda, hefur talaš og ritaš tępitungulaust um umhverfisvernd. Rögnvaldur og prófessor Ragnar Įrnason hafa lagt mest aš mörkum viš myndun fiskihagfręšilegs grundvallar aš hinni ķslenzku fiskveišistefnu, sem nś nżtur alžjóšlegrar višurkenningar og ę fleiri žjóšir tileinka sér, af žvķ aš hśn virkjar markašinn til aš hįmarka afrakstur fiskistofnanna til lengdar.  

Mį kalla mįlflutning Rögnvaldar réttmęli ķ mótsetningu viš réttmęlgi, en Žórarinn Eldjįrn, skįld, gerir eftirfarandi greinarmun į žessum tveimur hugtökum: Réttmįll mętti nota um žann, sem hiklaust og refjalaust leitar hins rétta og sanna ķ hverju mįli, en réttmįlgur um žann, sem lagar kenningar sķnar aš hefšarspeki dagsins og hagar oršum sķnum jafnan, eins og til er ętlazt. Réttmęlgi er oft lżšskrum, og žvķ mišur er žaš of įberandi ķ umręšu um aušlindanżtingu, žar sem stundum er leikiš į strengi öfundar ķ garš handhafa nytjaheimildanna. Žannig hefst grein Hannesar:

"Gegnir menn og góšviljašir eru vitaskuld hlynntir hreinu og fögru umhverfi.  Žeir vilja vernda žaš og bęta eftir megni.  Viš erum öll umhverfisverndarsinnar ķ žessum skilningi.  Nś hefur einn kunnasti og virtasti vķsindamašur Ķslendinga į alžjóšavettvangi, Rögnvaldur Hannesson, prófessor emeritus ķ aušlindahagfręši ķ Višskiptahįskólanum ķ Björgvin, skrifaš bók um umhverfisvernd, Ecofundamentalism, Umhverfisverndarofstęki (Lanham: Lexington books, 2014).  Žar gerir hann greinarmun į skynsamlegri umhverfisvernd (wise use environmentalism) og ofstękisfullri (ecofundamentalism). Sjįlfur ašhyllist hann skynsamlega umhverfisvernd, en telur umhverfisverndarofstęki ekki ašeins rangt af fręšilegum įstęšum, heldur lķka beinlķnis hęttulegt.  Žetta sé nż ofsatrś, žar sem Nįttśran hafi tekiš sess Gušs, en munurinn sé sį, aš mašurinn sé ekki lengur talinn syndari, sem geti gert sér von um aflausn, heldur stórhęttulegur skašvaldur, jafnvel meindżr.  Ofstękisfólkiš, sem Rögnvaldur andmęlir, vilji stöšva hagvöxt, en hann sé žrįtt fyrir allt besta rįšiš til aš vernda umhverfiš og bęta." 

Žaš er ekki seinna vęnna aš fį slķka fręšilega ašgreiningu į hugtakinu umhverfisvernd ķ umhverfisvernd, sem reist er į heilbrigšri skynsemi ķ žįgu nślifandi kynslóša og framtķšar kynslóša annars vegar og umhverfisvernd meš trśarlegu ķvafi, žar sem nįttśran jafnan er lįtin "njóta vafans", og hagsmunir mannsins ķ brįš og lengd reyndar fyrir borš bornir, af žvķ aš hann er ķ žessum hugmyndaheimi ķ hlutverki žess meš horn, hala og klaufir ķ kristninni.  Fyrr nefnda hugmyndafręšin er reist į aš nżta nįttśruna į grundvelli beztu fįanlegu vķsindalegu žekkingar um sjįlfbęrni og afturkręfni ķ žįgu hagvaxtar og bęttra lķfskjara allrar žjóšarinnar og mannkyns, en hin hugmyndafręšin er reist į tilfinningalegri afstöšu, žar sem nįttśran er sett į stall og fólkinu gert aš lifa af einhvers konar sjįlfsžurftarbśskap, žvķ aš hagvöxtur er fallinn engill meš svišna vęngi, sem ber aš foršast til aš varšveita sįlarheillina samkvęmt einstrengingslegum umhverfisverndarsinnum. Žaš er aušvelt aš sżna fram į, aš dómsdagsspįr hagvaxtarandstęšinga hafa veriš reistar į žröngsżni og vanžekkingu og aš žaš er einmitt vaxandi aušlegš žjóšanna, sem gerir žeim kleift aš fįst meš beztu tękni viš ašstešjanda vanda og t.d. aš draga mjög śr lķkindum į stjórnlausri upphitun andrśmsloftsins į heimsvķsu og aš bęta heilsuspillandi loftgęši ķ mörgum borgum, t.d. ķ Kķna og į Indlandi. Kķna er stórkostlegasta dęmiš um, aš umhverfisvernd öšlast ęšri sess į mešal žjóšar og leištoga hennar, žegar henni vex fiskur um hrygg.

Žvķ veršur ekki neitaš, aš mįlflutningur talsmanna nįttśruverndarsamtakanna Landverndar kemur ęši vel heim og saman viš lżsingarnar į umhverfisverndarofstękinu.  Žetta fyrirbrigši er aš sjįlfsögšu ekki sjįlfbęrt, žvķ aš fįi žaš sess stefnumarkandi nżtingarstefnu, sem er žį ekkert annaš en frišunarstefna meš žjóšgarša śt um allt, žį er boršleggjandi, aš komandi kynslóšir verša fįtękari en nśverandi kynslóšir, žvķ aš fólkinu fjölgar (meš og) įn hagvaxtar, sem žżšir, aš minna kemur ķ hlut hvers og eins, og reyndar miklu minna vegna tiltölulegrar fękkunar vinnandi fólks.

Yrši stefnu Landverndar fylgt, mundi t.d. flutningskerfi raforku ekki verša styrkt, svo aš loku yrši skotiš fyrir nżja atvinnusköpun, sem žarf 1 MW eša meira, og rafmagn gęti žį ekki leyst olķukyndingu af hólmi hjį hitaveitum, fiskimjölsverksmišjum og annarri starfsemi utan Suš-Vesturhornsins, žar sem 220 kV flutningskerfi er fyrir hendi. 

Lķklega mundi Landvernd ekki endurnżja raforkusamninga viš stórišju, ef hśn fengi aš rįša, og tómt mįl yrši aš gęla viš nż stórišjuverkefni. Atvinnulķfiš yrši mun einhęfara fyrir vikiš, og Ķslendingar gętu ekki stašiš viš losunarmarkmiš sķn į gróšurhśsalofttegundum, nema aš skapa hér efnahagskreppu.  Erlendis yrši bęši hlegiš og grįtiš yfir eymd og volęši eyjarskeggjanna į hinni noršlęgu eldfjallaeyju, sem rķk er af endurnżjanlegum orkulindum, en žar sem sį įtrśnašur rķkti, aš rask į nįttśrunni samfara virkjunum og rafmagnslķnum vęru helgispjöll, žį hefši blįtt bann veriš lagt viš slķku.   

Segja mį, aš umhverfisverndarofstękiš krystallist ķ afstöšu Landverndar og sįlufélaga til vatnsaflsvirkjana og til flutnings į raforku, t.d. į milli landshluta.  Nżting fallvatna til raforkuvinnslu er alls stašar ķ heiminum talinn eftirsóknarveršur kostur, nema žar sem mišlunarlón hrekja fjölda manns af bśsvęšum sķnum og stķflumannvirki skapa flóšahęttu ķ žéttbżli, ef žau bresta.  Aš öšru jöfnu jafna mišlunarmannvirkin hins vegar rennsliš og draga žannig śr flóšahęttu.  Žetta sķšast nefnda į aušvitaš viš į Ķslandi einnig, eins og Žjórsį er gott dęmi um, en hśn hefur veriš hamin og rennur nś lygn meš nįlęgt jöfnu rennsli allan įrsins hring, en flóš hennar og jakaburšur voru veruleg umhverfisógn mešfram farvegi hennar ķ gamla daga.

Orkumįl į Ķslandi eru ķ įkvešinni sjįlfheldu nśna, raforkuframboš er ónógt og flutningsgeta raforkukerfisins annar ekki nśverandi žörf.  Allt stendur žetta atvinnulķfinu fyrir žrifum, tugir milljarša ķ glötušum fjįrfestingum og atvinnutękifęrum fara ķ sśginn įrlega, og žaš er aušvelt aš heimfęra žetta ófremdarįstand upp į umhverfisofstęki, sem er afturhald okkar tķma, sem hamlar atvinnužróun og veršmętasköpun. 

Žann 12. október 2015 birtist frétt ķ Morgunblašinu, sem skrifuš var af Sigurši Boga Sęvarssyni og bar fyrirsögnina:

"Markašurinn kallar į meira rafmagn".

Fréttin hófst žannig:

"Takmarkaš framboš į raforku setur atvinnuuppbyggingu śti um land miklar skoršur.  Segja mį, aš Sušurland og svęšiš į Bakka viš Hśsavķk séu einu svęšin į landinu, žar sem hęgt er aš śtvega orku ķ takti viš žaš, sem markašurinn kallar eftir.  Annars stašar er žröng, enda fįir virkjunarkostir eša žį flutningsmannvirki ekki til stašar.  Žetta segir Höršur Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar.  Žar į bę er margt ķ deiglunni um žessar mundir, og efst į baugi er stękkun Bśrfellsvirkjunar. 

Višbótar orka frį Bśrfelli er ekki eyrnamerkt įkvešnum kaupanda, eins og stundum, žegar nżjar virkjanir eru reistar.  "Eftirspurnin nśna er helst hjį višskiptavinum, sem žurfa kannski 5 til 10 MW af orku [įtt er viš afl - innsk. höf.], og žar getum viš nefnt gagnaver og fiskimjölsverksmišjur", segir Höršur og heldur įfram:

" Oft byrja nżir kaupendur meš samningum um kaup į kannski 1 MW, en žurfa meira sķšar. Ķ dag getum viš ekki sinnt slķku, og žvķ žarf aš virkja meira.  Į hverjum tķma eru uppi żmsar hugmyndir um atvinnuuppbyggingu śti į landi.  Fjįrfestar skoša möguleika gjarnan ķ samvinnu viš heimamenn, en žegar ekki fęst rafmagn, detta mįlin upp fyrir."" 

Žessi lżsing forstjóra langstęrsta orkufyrirtękis landsins, Landsvirkjunar, sżnir, svo aš ekki er um aš villast, aš raforkumįl landsins eru ķ ólestri, eins og fram kom hér aš ofan, og žaš hefur veriš flotiš sofandi aš feigšarósi.  Arfur vinstri stjórnarinnar er upphaf vandans, en framvindan į žessu kjörtķmabili er allt of hęg, af žvķ aš žaš er allt of mikil tregša ķ stjórnkerfinu vegna įhrifa frį afturhaldinu og jafnvel beygs viš "ęjatolla" umhverfisverndarofstękisins. 

Žetta įstand opinberar veika stjórnsżslu, žar sem heilbrigš skynsemi og hófsöm nżtingarstefna hefur tķmabundiš lįtiš ķ minni pokann fyrir žvķ umhverfisofstęki, sem prófessor emeritus Rögnvaldur Hannesson hefur skilgreint meš skarplegum hętti ķ tķmabęrri bók sinni. Afleišingar ašgeršarleysis ķ orkugeiranum eru, aš uppsafnaš žjóšhagslegt tap af žessu ófremdarįstandi er sennilega komiš yfir 5 % af vergri landsframleišslu (VLF). Framkvęmdadoša raforkugeirans, sem beint og óbeint stafar af "réttmęlgi" umhverfisofstękisins, veršur aš linna strax. 

Nż virkjun ķ Žjórsį, Bśrfell II, er nś į śtbošsstigi, og er rįšgert aš hefja framkvęmdir ķ Sįmsstašaklifi ķ aprķl 2016 og aš hefja raforkuvinnslu um 30 mįnušum seinna, į įrinu 2018.  Žaš žżšir 3 įr til višbótar ķ orkusvelti, sem er ömurlegur minnisvarši um stjórnun orkumįlanna ķ landinu, žvķ aš žessi virkjun žarf ekki umhverfismat aš dómi Skipulagsstofnunar rķkisins, og hefur ekki veriš falin Verkefnisstjórn Rammaįętlunar til einkunnagjafar. Landsvirkjun getur žess vegna ekki skotiš sér į bak viš žaš, aš leišin aš virkjanaleyfinu hafi veriš torsótt. Žvert į móti hefur hśn veriš greiš, og Landsvirkjun hefši betur hafizt handa viš Bśrfell II įriš 2013, žegar framkvęmdum viš Bśšarhįlsvirkjun lauk. 

Frį įrinu 2010 mį segja, aš margt skrżtiš sé ķ kżrhaus Landsvirkjunar, nś sķšast mat hennar į orkuvinnslugetu Bśrfells II, sem nś veršur skošuš nįnar:   

Bśrfell II veršur stašsett į svipušum staš og Tķtanfélag Einars Benediktssonar, sżslumanns og skįlds, fyrirhugaši aš reisa Bśrfellsvirkjun. Ķ bókinni Vatnsaflsvirkjanir į Ķslandi eftir Helga M. Siguršsson, sem Verkfręšistofa Siguršar Thoroddsen gaf śt ķ Reykjavķk įriš 2002, stendur eftirfarandi um Fossafélagiš Tķtan į bls. 140:

"Į įrunum 1915-1917 var fyrst gerš įętlun um Bśrfellsvirkjun.  Žar var į ferš fossafélagiš Tķtan, sem Einar Benediktsson, skįld, hafši haft forgöngu um aš stofna.  Gert var rįš fyrir, aš mestur hluti orkunnar yrši notašur til stórišju į Ķslandi, įburšarframleišslu.  Aš įliti félagsins var vęnlegt aš virkja į fimm stöšum ķ Žjórsį og Tungnaį, en Bśrfellsvirkjun yrši stęrst. Tķtan-félagiš keypti vatnsréttindin frį ósum Žjórsįr til óbyggša.  En ekki varš af framkvęmdum į žeim tķma, mešal annars vegna bįgs efnahagsįtands ķ Evrópu upp śr fyrri heimsstyrjöld. Sķšan voru sett lög į Alžingi įriš 1923, sem torveldušu erlendum orkufyrirtękjum aš starfa ķ landinu.  Tķtan-félagiš įtti žó įfram vatnsréttindin til įrsins 1952, žegar rķkissjóšur keypti žau af žvķ."

Viš sjįum af žessu, aš hinir norsku verkfręšingar Tķtan-félagsins voru į réttri braut meš frumhönnun sķna og įform um virkjanir ķ Žjórsį fyrir einni öld m.v. žróunina sķšar.  Žeir höfšu fyrir aldamótin 1900 fariš aš hanna og reisa virkjanir ķ Noregi, og orkukręfur išnašur hafši veriš starfandi ķ 70 įr ķ Noregi, žegar hann loks komst į laggirnar hérlendis.  Hér vantaši fjįrmagn og innviši fyrir einni öld, og žingmenn óttušust erlent eignarhald į atvinnutękjunum, sem er skiljanlegt į tķmanum um og eftir fullveldissamninginn viš Dani 1918.

Virkjunarframkvęmdir Landsvirkjunar viš Bśrfell hófust įriš 1966, og var fyrsti hluti virkjunarinnar tekinn ķ gagniš haustiš 1969 meš veikri og įfallasamri tengingu viš Ķslenzka Įlfélagiš - ISAL, ķ Straumsvķk.

  Mešalrennsli Žjórsįr er 364 m3/s, en virkjaš rennsli er 260 m3/s eša 71 % ķ Bśrfelli I samkvęmt fyrrnefndri virkjanabók, sem meš fallhęš 115 m jafngildir 270 MW af rafafli.

Bśrfell II į aš rįša viš žaš, sem śt af stendur ķ rennsli Žjórsįr viš Bśrfell og er hönnuš fyrir rennsliš 92 m3/s ķ 119 m falli. Žetta er tęplega 90 % af mešalrennsli og ętti žess vegna aš duga fyrir forgangsorkuvinnslu, en samkvęmt sögulegum rennslisröšum er forgangsorka alltaf tiltęk, en heildarorkan ķ 27 įr af 30 įra röš. Meš 90 % heildarnżtni gefur žetta 860 GWh/a eša mešalaflgetu 100 MW.

Į žessum grundvelli er óskiljanlegt, hvers vegna Landsvirkjun gefur upp vinnslugetu Bśrfells II ašeins 300 GWh/a.  Fyrir vikiš veršur reiknašur vinnslukostnašur į orkueiningu ķ virkjuninni tiltölulega hįr eša rśmlega 33 USD/MWh (4,3 kr/kWh).  Mišaš viš efri mörk upp gefins stofnkostnašar, miaISK 16, er lķklegur vinnslukostnašur hins vegar rśmlega 12 USD/MWh. 

Samkvęmt upplżsingum Landsvirkjunar er Bśrfell II fremur óhagkvęm vatnsaflsvirkjun, žvķ aš vinnslukostnašur hennar er talsvert hęrri en Bśšarhįlsvirkjunar, sem er svipuš aš afli og var virkjuš sķšast į Tungnaįr/Žjórsįrsvęšinu.  Bśrfell II ętti hins vegar af öllum sólarmerkjum aš dęma aš vera tiltölulega hagstęš, žvķ aš inntakslóniš og frįrennslisskuršur eru žegar fyrir hendi.  Žess vegna er lķklegt, aš forgangsorkukostnašur virkjunarinnar sé ašeins rśmlega 12 USD/MWh.

Mengun er ekki huglęg, mengun er męlanleg.  Žannig er t.d. hęgt aš bera saman brśttó tekjur eša hreinar tekjur af mismunandi atvinnugreinum į hvert losaš tonn af gróšurhśsalofttegundum eša öšrum efnum.  Orkukręfur išnašur hefur löngum veriš skotskķfa įkafra og einstrengingslegra umhverfisverndarsinna aš žessu leyti og er blóraböggull fyrir starfsemi, sem hinir įköfu umhverfisverndarsinnar hafa hęlt upp ķ hįstert sem fyrirmyndarstarfsemi og valkost viš uppbyggingu raforkukerfisins, sem aušvitaš getur ekki fariš fram įn stórra stofnlķna.

Er žį komiš aš margžvęldu hugtaki, sem er sjónmengun, en žaš er hins vegar algerlega huglęgt fyrirbrigši, eins og fegurš og śtlit.  Hverjum žykir sinn fugl fagur, eins og žar stendur.  Hin skynsamlega mįlamišlun varšandi loftlķnur almennt er, aš stjórnvöld gefi śt markmiš um aš stytta heildarlengd allra loftlķna į landinu (sķmalķnur eru vart sjįanlegar lengur) um a.m.k. 30 % fyrir įriš 2030 m.v. įriš 2000.  Žetta žżšir, aš hinar minni lķnur ķ byggš og annars stašar verša žį horfnar og jafnvel allar lķnur undir 60 kV.  Sį hluti Byggšalķnu, sem nś er ķ grennd viš bęi, t.d. ķ Skagafirši, getur af umhverfislegum, tęknilegum og kostnašarlegum sökum, hęglega fariš ķ jörš, og sś veršur einnig reyndin meš 220 kV lķnur ķ grennd viš žéttbżli, t.d. Hafnarfjörš.

Žaš er mikiš vešur gert śt af fyrsta valkosti Landsnets um 400 kV stofnlķnu į milli Sušurlands og Noršurlands um Sprengisandsleiš.  Sś leiš er žó flestum feršamönnum ašeins fęr um 3 mįnuši į įri, og hvaš ętli skyggniš sé yfir 1 km ķ marga daga į žvķ skeiši, t.d. vegna ryks og misturs ? 

Feršamenn og bķleigendur žurfa į almennilegum vegi meš klęšningu aš halda žarna og viš akstri utan merktra vega eiga aš liggja hamlandi višurlög.  Žaš er hęgt aš verša viš óskum um aš hafa ekki téša flutningslķnu ķ sjónlķnu frį žessum vegi meš vali lķnustęšis og tiltölulega stuttum jaršstreng. Žar aš auki eru aš koma į markaš nżjar geršir mastra, sem betur falla aš umhverfinu en eldri geršir.

Til aš hįmarka heildartekjur af žeim aušlindum, sem landiš hefur aš bjóša, verša hagsmunaašilar aš slį af żtrustu kröfum og gera mįlamišlanir.  Žaš hefur alla tķš veriš hįttur sišašra manna. 

   

 

        

 

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Sindri Karl Siguršsson

žaš er kaldhęšnislegt aš tala um umhverfisvernd ķ einu orši en ķ gjöršum aš beina orkufrekasta išnaši ķ eigu Ķslendinga ķ olķufasa į nż. Smį dęmi sem hęgt er aš grafa upp meš smį grśski ķ opinberum tölum:

Įriš 2008 notušu fiskimjölsverksmišjur um 25 lķtra af olķu į hvert hrįefnistonn og žaš er eftir rafkatlavęšingu verksmišjanna. Rafkatlavęšingin minnkaši verulega beina aflžörf verksmišjanna enda eru žessir katlar um 10 - 20 MW af stęrš og nota raforku samsvarandi ķ staš olķu.

Įriš 2013 eru verksmišjur aš hefja fasa ķ skiptingu śr olķu ķ rafmagn į žeim hluta sem enn var olķukynntur. Žaš minnkaši notkun olķunnar śr 25 lķtrum (hér um bil tala) nįnast nišur ķ 0.

Ef tekiš er į móti 500 žśsund tonnum af fiski og honum breytt ķ fiskimjöl og lżsi, eru notuš til žess 25 lķtar af olķu į hvert tonn (eša 12,5 milljónir lķtra af olķu į įri). Ķ dag er LV ekki ķ stakk bśinn til žess aš afhenda orku į samkeppnishęfu verši til fiskimjölsverksmišja og lętur žessa orku frekar falla ķ hafiš en aš nżta hana. Žaš er kaptķtuli śt af fyrir sig af hverju į žvķ stendur. 

Sindri Karl Siguršsson, 23.10.2015 kl. 23:39

2 Smįmynd: Bjarni Jónsson

Dęmiš, sem žś tekur, Sindri Karl, sżnir enn tvķskinnunginn ķ hegšun stjórnvalda til umhverfisverndar, og slķk hegšun er alžjóšlegt vandamįl, žó aš įbyrgšarleysi slķkrar hegšunar blasi viš.  Žaš er hafšur uppi fagurgali alls stašar ķ hinu pólitķska litrófi um naušsyn žess aš draga śr losun gróšurhśsalofttegunda, en vinstri sķšan į Alžingi hefur beitt sér hart gegn žvķ, aš žaš sé hęgt įn žess aš skapa hér efnahagskreppu, og hśn styšur félagasamtök ķ žjóšfélaginu, sem berjast hart gegn žvķ, aš unnt verši aš flytja raforkuna žangaš, sem hennar er žörf.  Žaš er ekki vanžörf į, aš Alžingi skerpi į eigendastefnu Landsvirkjunar, žvķ aš nśverandi stjórn og stjórnendur fyrirtękisins eru į hįlum ķsi m.v. gildandi löggjöf um Landsvirkjun.

Žaš er svo rétt, aš orka sparast meš žvķ aš hanna og reisa fullburša flutningskerfi, og žį sparar išnašurinn lķka orku, žvķ aš nżtni rafmagnskatlanna er hęrri en olķukatlanna. 

Bjarni Jónsson, 24.10.2015 kl. 16:22

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband