Mea Culpa

Žannig tóku Rómverjar til forna til orša, žegar žeir öxlušu įbyrgš: "Mea Culpa - sökin er mķn".  

Į Ķslandi hrundi fjįrmįlakerfiš haustiš 2008 vegna mistaka, sem margir eiga sök į.  Žingmenn axla sķna įbyrgš meš stjórnmįlalegum hętti, bankamenn og višskiptamenn munu sumir žurfa aš axla įbyrgš ķ dómssölum, og hiš sama kann eiga viš um embęttismenn.  Žjóšin žarf aš draga sķna lęrdóma af žvķ, sem gerzt hefur, til aš geta reist heilbrigšara, farsęlla og traustara žjóšfélag į grundvelli framleišslu raunverulegra veršmęta.  Hlutverk rķkisvaldsins er ekki aš eiga atvinnulķfiš, heldur aš veita forystu um stefnu, sem lašar aš erlenda fjįrfesta til fjįrfestinga ķ atvinnuskapandi starfsemi.  Viš eigum aš velja okkur Alžingismenn, sem lķklegastir eru til aš rķfa okkur sem hrašast upp śr atvinnuleysisbölinu įn žess aš steypa okkur og komandi kynslóšum ķ enn frekari skuldir. 

Enn eru ašgengilegar upplżsingar um bankahruniš ķ september-október 2008 į Ķslandi af mjög skornum skammti.  Žess vegna eru ekki öll kurl komin til grafar.  Gera veršur miklar kröfur til rannsóknarnefndar Alžingis, sem skila į af sér sķšla įrs 2009, og hins sérstaka saksóknara afbrotamįla, er varša Hruniš meš einhverjum hętti.  Erlendis er ekki tekiš neinum vettlingatökum į slķkum mįlum, og ef fuglinn Fönix į aš hefja sig til flugs śr rśstunum, veršur aš gera hreint.  Samt er nś unnt aš gera sér grein fyrir ašalatrišum og aš draga įlyktanir til brįšabirgša. 

Tveir hįskólakennarar, Jón Danķelsson og Gylfi Zoega, eiga heišur skilinn fyrir ritgerš sķna, "Hagkerfi bķšur skipbrot", sem žeir birtu žann 9. febrśar 2009, og varpar ljósi į Hruniš, ašdraganda og eftirleik.  Veršur mjög stušzt viš téša ritgerš meš beinum tilvitnunum ķ žessari vefgrein.

EfnahagskreppurSkuldinni af Hruninu hefur veriš skellt į frjįlshyggju, sem Sjįlfstęšisflokkurinn er sagšur hafa komiš į į Ķslandi ķ stjórnartķš sinni 1991-2008.  Žetta er tóm bįbilja.  Žar sem frjįlshyggja rķkir, eru opinber afskipti lķtil.  Hér į landi var hlutdeild hins opinbera, rķkis og sveitarfélaga, stór į žessu tķmabili og tók til sķn a.m.k. 40 % af VLF (verg landsframleišsla). 

"Ķslenska hagkerfiš hefur veriš mišstżršara og stjórnast ķ meira męli af pólitķskum öflum en hagkerfi flestra vestręnna rķkja.  Efnahagsstjórnin hefur žannig byggst fremur į brjóstviti en reglum og nįin tengsl veriš į milli fyrirtękja ķ einkageira og stjórnmįlaflokka". 

Žannig var Ķsland langt į eftir V-Evrópu ķ hagstjórn og velmegun, žegar Sjįlfstęšisflokkurinn tók viš stjórnartaumunum 1991.  "Ķ tķmans rįs hefur dregiš śr mišstżringu hins opinbera į hagkerfinu.  Ašild Ķslands aš Evrópska efnahagssvęšinu (EES) ķ upphafi 10. įratugar sķšustu aldar markaši žįttaskil.  Hśn fól ķ sér aš Ķsland fékk ašgang aš innri markaši Evrópusambandsins og tók upp evrópskar reglugeršir.  Hins vegar var ekki reynt sem skyldi aš styrkja lykilstofnanir žjóšfélagsins, t.a.m. Sešlabanka Ķslands og Fjįrmįlaeftirlitiš"

Žaš, sem rķkisstjórn Sjįlfstęšisflokks og Alžżšuflokks 1991-1995 gerši, var ķ höfušdrįttum aš innfęra frelsin fjögur į Ķslandi, ž.e. frjįlsan flutning fjįrmagns, vöru, fólks og žjónustu į Ķslandi gagnvart ESB, og ķ raun aš opna Ķsland gagnvart heimsvęšingu višskiptanna.  Žvķ fer fjarri, aš Sjįlfstęšisflokkurinn hafi innleitt meira frelsi į Ķslandi en tķškašist annars stašar ķ Evrópu.  Veriš var aš laga Ķsland aš Evrópu. 

Eins og fram kemur ķ ritgerš hįskólakennaranna, var žess hins vegar ekki gętt aš styrkja eftirlitsstofnanirnar til aš veita hinu aukna frelsi ašhald.  Ķ nęstu rķkisstjórn į eftir, stjórn Sjįlfstęšisflokks og Framsóknarflokks, steig višskiptarįšherra Framsóknarflokksins meira aš segja žaš ógęfuspor aš fordęmi Gordons Browns, žįverandi fjįrmįlarįšherra Verkamannaflokksins į Stóra-Bretlandi, aš skilja aš starfsemi fjįrmįlaeftirlits og Sešlabanka.  Nż lög um Sešlabanka Ķslands frį febrśar 2009, sem eru hrįkasmķši frį upphafi til enda, hefšu betur sameinaš žessar tvęr stofnanir ķ eina aš nżju. 

"Einkavęšingu bankakerfisins var lokiš ķ upphafi žessa įratugar.  Bankarnir lentu ķ höndum ašila sem voru reynslulitlir žegar kom aš nśtķma bankastarfsemi og fęršu sér fljótt ķ nyt žį lausafjįrgnęgš sem var į alžjóšlegum mörkušum.  Afleišingin var mikil skuldsetning fyrirtękja og ör vöxtur bankakerfisins."  Žess ber aš geta hér, aš rķkisbankarnir ķslenzku voru illseljanlegar eignir, og t.d. fékkst enginn alvöru fjįrfestir erlendur til aš gera tilboš ķ žį.  Launahvatar reistir į skammtķmamarkmišum og įhęttustżring reist į įbyrgšarleysi og žekkingarleysi įsamt stórhęttulegum krosseignatengslum įttu eftir aš blįsa bankana śt og reisa stórveldi į braušfótum.  Ljóst var žegar į įrinu 2006, aš žessi "pilsfaldakapķtalismi" var dęmdur til aš hrynja viš minnsta mótblįstur.  Til žess eru vķtin aš varast žau.

"Ķ raun var sś įkvöršun tekin aš byggja efnahagslega framtķš landsins į alžjóšlegri bankastarfsemi įn žess žó aš gera naušsynlegar varśšarrįšstafanir.  Žetta leiddi til žess aš į endanum stóšum viš uppi meš bankakerfi sem var langtum stęrra en svo aš ķslenzka rķkiš gęti stutt žaš kęmi til eiginfjįr-eša greišsluhęfisvandręša."  Stęršin ein og sér hefši įtt aš duga til aš knżja stjórnvöld til gagnrįšstafana.  Allir stjórnmįlaflokkar og forseti lżšveldisins viršast hafa veriš hallir undir hiš nżja hagkerfi bankajarlanna og annarra śtrįsarvķkinga meš einum eša öšrum hętti, eins og glögglega kom fram ķ REI-mįlinu 2006-2007, en žar stöšvaši reyndar borgarstjórnarflokkur Sjįlfstęšisflokksins, meš nśverandi borgarstjóra ķ broddi fylkingar, stórslys, žar sem óreišumenn voru komnir meš klęrnar ķ eigur Orkuveitu Reykjavķkur. 

"Meš žvķ aš takast ekki į viš yfirvofandi fall bankakerfisins, e.t.v. ķ von um aš óstöšugleikinn myndi hverfa, veršur ekki hjį žvķ komist aš įlykta aš ķslensk yfirvöld hafi vešjaš į aš bankarnir myndu lifa hremmingarnar af, og tapaš.  Ef yfirvöld hefšu brugšist viš meš varkįrari hętti žį vęri hagkerfiš ekki eins illa leikiš og žaš er nś." 

"Peningastefnan įtti einnig hlut aš mįli.  Allt frį vordögum įriš 2001 žį hefur veršbólgumarkmiši veriš fylgt viš stjórn peningamįla.  Sś ašferšarfręši hefur ekki stašist vęntingar viš aš nį nišur veršbólgu en hįtt vaxtastig hefur hvort tveggja hvatt innlend heimili og fyrirtęki til skuldsetningar ķ erlendri mynt og lašaš aš fjįrmagn spįkaupmanna sem vildu stunda vaxtamunarvišskipti hér.  Mikiš innflęši fjįrmagns fylgdi ķ kjölfariš og žótt heildarupphęšin sé ekki žekkt viršist sem hśn hafi numiš meira en 50 % af VLF.  Žaš veršur ekki séš hvers vegna žetta vakti ekki įhyggjur yfirvalda." 

Alžingi setti Sešlabankanum veršbólgumarkmiš aš hįmarki 2,5 %.  Bankinn var bundinn ķ bįša skó.  Žegar séš var til hvers veršbólgumarkmišiš leiddi efnahagskerfi landsins eigi sķšar en įriš 2006, įtti Alžingi aš söšla um og setja bankanum nżtt markmiš, t.d. um, aš višskiptaójöfnušur mętti ekki fara undir -5 % af VLF og yrši aš vera yfir 5 % aš mešaltali į 5 įra skeiši.  Hefši žetta veriš gert, hefši bankinn spornaš gegn hękkun krónunnar meš žvķ aš selja krónur og efla gjaldeyrisvarasjóšinn.  Višskiptahallinn hefši žį ekki nįš 25,4 % įriš 2006, sem er hiš mesta, sem žekkist į Vesturlöndum, og vexti hefši ekki žurft aš hękka upp śr öllu valdi sķšar til aš verja gengiš.

Atvinnuleysi ķ nokkrum löndum-2009-02-12

Hér aš ofan hefur veriš dregin upp mynd af Hruninu, sem varpar ljósi į hina augljósu sökudólga.  Hér er įtt viš žį, sem stašiš hafa aš glórulausum gjörningum, sem engan veginn er unnt aš flokka til ešlilegra višskiptahįtta og voru til žess fallnir aš grafa undan fjįrmįlakerfi Ķslands, og hina, sem įttu aš standa vörš um hagsmuni almennings į Ķslandi, en höfšu ekki erindi sem erfiši eša létu žaš hreinlega undir höfuš leggjast. 

Stjórnendur og helztu eigendur bankanna breyttu fjįrmįlakerfinu ķ spilavķti, sem var falliš aš fótum fram löngu įšur en Lehman Brothers féllu.  Téšir ritgeršarhöfundar skrifa um "ofvaxiš og óžroskaš bankakerfi".  "Ķ heildina nam eignahliš efnahagsreiknings žriggja stęrstu bankanna nķfaldri VLF ķ lok įrsins 2007, sem var mikil breyting frį žvķ sem var įriš 2004 žegar eignir bankanna og VLF voru af svipašri stęršargrįšu.  Žessi śtžensla var nįnast alfariš keyrš įfram meš erlendri lįntöku."  Stęršin varš žeim aš falli, žvķ aš lokum sįu lįnadrottnarnir erlendu, aš enginn gat komiš žeim til hjįlpar, ef į bjįtaši.  Žį voru öll sund lokuš.

Žaš, sem gerši žennan ótrślega vöxt mögulegan, var sś breyting į reikningsskilareglum, sem forkólfar ENRON nżttu sér óspart, aš fęra mętti huglęgan eša įętlašan įvinning til óefnislegrar eignar, sem vęri vešhęf.  Fjįrmįlakerfiš ķslenzka minnti um margt į ENRON-hneyksliš.  Žį vaknar spurningin, hvort forkólfarnir ķslenzku muni mega sęta svipašri mešferš handhafa laga og réttar og hinir bandarķsku ķ sķnu heimalandi ? 

Ķ Frakklandi hafa frį dögum frönsku stjórnarbyltingarinnar 1789 starfaš svo nefndir rannsóknardómarar aš breyttu breytanda meš afar rķkar rannsóknarheimildir.  Žar er ekki tekiš neinum vettlingatökum į meintum efnahagsbrotamönnum, heldur beitt įrangursrķkum ašferšum og nśtķma tękni til aš koma höndum yfir illa fengiš fé og fé ķ svo nefndu peningažvętti.  Ķ staš žess aš boša skattahękkanir į tekjur yfir mešallagi, sem er tröllheimskuleg tekjuöflunarferš "félagshyggjustjórna" ķ nśverandi įrferši, enda flestar žjóšir aš lękka skatta til aš létta undir meš almenningi og örva atvinnulķfiš, vęri henni nęr aš taka stefnuna į Brezku jómfrśareyjarnar og reyna aš endurheimta eitthvaš af glötušum hundrušum milljarša ķslenzkra króna. 

Žaš gefur auga leiš, aš sś rķkisstjórn, sem viš völd var ķ ašdraganda Hrunsins, ķ žvķ sjįlfu og ķ kjölfarinu, ber mikla įbyrgš į atburšarįsinni.  Žó ber aš halda žvķ til haga, aš rķkisstjórnin er ekki fjölskipaš stjórnvald, heldur ber hver rįšherra óskoraša įbyrgš į sķnum mįlaflokkum.  Žar af leišandi er įbyrgš bankamįlarįšherrans mest, en fleiri įttu aš sjįlfsögšu aš koma viš sögu.  Um žetta segir ķ téšri ritgerš: "Žaš er žvķ okkar skošun aš stjórn og stjórnendur Sešlabanka Ķslands og Fjįrmįlaeftirlitsins įsamt öšrum yfirmönnum žar hafi vitaš hvaš var aš gerast.  Į sama hįtt hljóta allir rįšherrar įsamt yfirmönnum fjįrmįlarįšuneytis, višskiptarįšuneytis, utanrķkisrįšuneytis og forsętisrįšuneytis aš hafa vitaš hvaš įtti sér staš.  Samt sem įšur brįst rķkisstjórnin ekki viš.  Hśn hefši į öllum tķmapunktum getaš tekiš įkvaršanir sem hefšu mildaš endanlega nišurstöšu.  Ef rķkisstjórnin hefši brugšist skynsamlega viš vęri hagkerfiš ķ mun betri stöšu nś.  Meš žvķ aš takast ekki į viš yfirvofandi fall bankakerfisins, e.t.v ķ von um aš óstöšugleikinn myndi hverfa, veršur ekki hjį žvķ komist aš lķta į sem svo aš ķslensk yfirvöld hafi vešjaš į aš endurlķfgun bankakerfisins myndi eiga sér staš, en tapaš." 

Rķkisstjórnin stakk meš öšrum oršum höfšinu ķ sandinn og žvķ fór sem fór.  Lengi hefur lošaš viš Samfylkinguna tilhneigingin til aš sópa vandanum undir teppiš og ętla öšrum aš leysa hann.  Ķ staš žess aš vera meš eitt stórt rautt nśll ķ flokksmerki sķnu, ętti hśn aš taka upp mynd af  strśtfuglinum.  

Rķkisstjórnin lét višvaranir sem vind um eyrun žjóta.  "Takmarkaš eftirlit og of stórt bankakerfi blöstu viš hverjum žeim sem sjį vildi", skrifa hagfręšingarnir.  Innlendir og erlendir sérfręšingar og leikmenn bentu į alls kyns sjśkdómseinkenni ķslenzka hagkerfisins.  Innlendir og erlendir sérfręšingar skrifušu lķka lengi vel um styrk ķslenzka hagkerfisins og fjįrmįlakerfisins.  "Til dęmis gaf fjįrmįlastöšugleikaskżrsla Sešlabankans (aprķl, 2008) til kynna aš hagkerfiš vęri vel haldiš.  Sér ķ lagi aš bankarnir vęru "vel ķ stakk bśnir" og aš fjįrmįlakerfiš vęri "traust"." 

Žaš hefur komiš fram, aš eftir samtöl formanns bankastjórnar Sešlabankans viš rķkisstjórnina leitušu rįšherrar eftir skošun bankastjóra višskiptabankanna į mati Sešlabankans.  Sögunni fylgir, aš jafnan hafi rķkisstjórnin fengiš žau svör, aš allt vęri ķ himnalagi.  Žetta er einhver slappasta stjórnsżsla, sem um getur.  Žaš er einkennilegt, ef rķkisstjórnin hefur ekki leitaš umsagnar og rįša hjį stjórnendum og stjórn Fjįrmįlaeftirlitsins, FME, varšandi fjölda višvarana śr Sešlabankanum, SĶ.  Žaš er naušsynlegt, aš fram komi, hvernig stóš į žvķ, aš rķkisstjórnin lét reka fljótandi aš feigšarósi. 

Sešlabanki Ķslands var ótvķrętt sjįlfstętt stjórnvald samkvęmt fyrri lagabįlki um hann.  Sį įtti aš tryggja sjįlfstęši hans og trśveršugleika.  Hann laut hins vegar markmišssetningar Alžingis um 2,5 % veršbólgu į įri.  Žetta markmiš markaši geršir hans og segja mį, aš žessi stjórnunarhįttur hafi gefizt illa.  Höfundar margtéšrar ritgeršar telja einnig, aš żmislegt hafi fariš śrskeišis viš stefnumörkun bankans og framkvęmd:"Sešlabankinn bar lķka įbyrgš.  Sešlabanka Ķslands ber lagaleg skylda til aš tryggja fjįrmįlastöšugleika.  Bankinn hefši getaš byggt upp gjaldeyrisvaraforša og komiš ķ veg fyrir hina grķšarlegu gengisstyrkingu.  Hann hefši getaš hękkaš bindiskylduna til žess aš draga śr vexti śtlįna.  Bankanum ber skylda til aš veita yfirvöldum og almenningi nįkvęmar upplżsingar meš śtgįfu skżrslna um fjįrmįlastöšugleika.  Formašur bankastjórnar Sešlabankans hefur lżst žvķ opinberlega yfir aš hann hafi varaš rķkisstjórnina viš žvķ aš staša bankanna vęri vonlķtil nokkrum mįnušum fyrir hruniš en viršist lķtiš hafa ašhafst til aš koma ķ veg fyrir hruniš.".  

Žessi orš hagfręšinganna beina athyglinni enn aš ašgeršarleysi rķkisstjórnanna tveggja į tveggja įra skeiši fyrir Hrun og aš žvķ, aš furšulķtiš samstarf viršist hafa įtt sér staš į milli FME og SĶ.  Ef einhver samręmingarašili var til um žeirra starf, var žaš rķkisstjórnin.  Ašskilnašur FME og SĶ ķ tķš višskiptarįšherra Framsóknarflokksins var til žess eins fallinn aš veikja hiš opinbera eftirlitskerfi.  Žaš er naušsynlegt aš semja nż lög um SĶ hiš fyrsta, žar sem m.a. verši kvešiš į um, aš FME verši deild ķ bankanum og honum verši sett nż markmiš, t.d. um višskiptajöfnuš og/eša hagvöxt. 

Ótrślega lķtiš hefur fariš fyrir ašgeršum FME.  Um žaš hafa hagfręšingarnir žessi orš:"Žaš er algengt aš žeim sem eiga aš sęta eftirliti takist aš vinna eftirlitsašila į sitt band.  Žetta nįši svo langt ķ tilviki fjįrmįlaeftirlits hér į landi aš sjįlfur eftirlitsašilinn tók žįtt ķ markašssetningu netinnlįnsreikninga ķ Hollandi ašeins nokkrum mįnušum fyrir hrun bankans žegar žaš hefši mįtt vera ljóst aš Landsbankinn rišaši til falls.".   

Hér eru mikil firn į ferš, sem bera meš sér, aš stöšumat rķkisstjórnar og eftirlitsašila hefur veriš ķ skötulķki.  Er jafnvel įstęša til žess aš kanna, hvort ofangreind tilvitnun feli ķ sér, aš maškur hafi veriš ķ mysunni. 

 

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband