Óįnęgja meš aušvaldiš

Hvaš sem öšru lķšur, hefur aušhyggjan (kapķtalisminn) reynzt öflugasti drifkraftur nżbreytni, framžróunar, lķfskjarabóta og hagvaxtar af öllum žjóšfélagskerfum, sem fram hafa komiš og reynd hafa veriš ķ mannheimum. Dreifing lķfsgęšanna į mešal žegnanna, ž.e. sköpun fjölmenns hóps öflugra neytenda, hefur einnig reynzt öflugust og sums stašar jöfnust ķ markašshagkerfum frjįlsrar samkeppni. Aš undanförnu hefur mikil lķfskjarasókn įtt sér staš į Ķslandi, og į sama tķma hefur kjarajöfnušur aukizt į męlikvarša GINI-stušulsins. Žaš mį žess vegna įlykta sem svo, aš hérlendis sé nś ķ grófum drįttum viš lżši sjįlfbęrt hagkerfi, sem nefna mętti markašshagkerfi meš félagslegu ķvafi. Ķ žessu kerfi žarf hins vegar tvķmęlalaust aš auka samkeppnina til aš knżja fram framleišniaukningu, sem öllum er hallkvęm.

Sameignarstefnan beiš skipbrot og jafnašarstefnu Noršurlandanna rak upp į sker risavaxinna rķkisśtgjalda, sem uršu skattgreišendum, fyrirtękjum og einstaklingum, ž.e. hagkerfunum, aš lokum um megn.  Sparnaši nįšu Svķar ķ rķkisrekstrinum, eftir téš śtgjaldafyllerķ rķkisins, m.a. meš žvķ aš leyfa samkeppni meš śtbošum og einkarekstri į žjónustu, sem hiš opinbera žó tekur mestan žįtt ķ aš fjįrmagna. Ofvaxin opinber afskipti af hagkerfinu, žegar umsvif opinbera geirans, rķkis og sveitarfélaga, fara yfir 50 % af landsframleišslu, leiša skjótlega til fįtęktar žegnanna.  Žar sem hiš opinbera skilur meira eftir til rįšstöfunar einstaklinga og fyrirtękja, rķkir mun meiri velmegun. 

Vinstri öflin hafa žrįtt fyrir lélegan įrangur sinn viš stjórnvölinn sums stašar fengiš byr ķ seglin nżlega, og er įstęša til aš velta vöngum yfir žvķ.    Ķ Bretlandi hélt Verkamannaflokkurinn fyrsta flokksžing sitt ķ október 2015 eftir kjör öfgavinstrimannsins Jeremy Corbyn sem formanns flokksins. Žeir, sem kusu Corbyn til forystu, leggja meira upp śr, aš flokkurinn leggi rękt viš ómengaša vinstri stefnu ķ flokksstarfinu en hann breyti brezka rķkisvaldinu sem rķkisstjórnarflokkur, žvķ aš mįlflutningur Corbyns og félaga er róttękari en flestum Bretum, einkum Englendingum, fellur ķ geš.  Reyndar er hęgt aš falla allur ketill ķ eld viš lestur stefnumįla žessa villta vinstris, svo gamaldags og gjörsamlega śreltur er stéttastrķšs įróšur žessara pólitķsku hugsjónamanna og įn minnsta jaršsambands.  Kominternmenn hefšu klappaš fyrir Corbyn, vęru žeir ofar moldu, žvķ aš varnarmįlin eru sett ķ skammarkrókinn meš sama hętti og vinstri gręnir gera į Ķslandi, en vinstri gręn eru enn į móti NATO og veru Ķslands žar. 

Formašur Vinstri hreyfingarinnar gręns frambošs fór af hjörunum, žegar fréttist af tillögu um miaISK 2,7 til fjįrlaga 2017 ķ BNA um breytingar į flugskżli o.fl. į Keflavķkurflugvelli til aš hżsa Orion P8A kafbįtaleitarflugvél bandarķska sjóhersins.  Žessi nżvakti įhugi Pentagons fyrir ašstöšu į Ķslandi er žó ašeins fagnašarefni, žó aš tilefniš sé sķšur en svo fagnašarefni.  Katrķn Jakobsdóttir vill hins vegar, eins og hśn er vön, stinga hausnum ķ sandinn, žegar vandamįl koma upp. Žaš er hin óskrifaša stefna vinstri gręnna. 

Į Grikklandi og į Spįni hafa nżir vinstri flokkar komiš fram į sjónarsvišiš į sķšustu įrum og skįkaš žeim vinstri flokkum, sem fyrir voru. Grķska Sżriza vann tvęr kosningar ķ röš 2015, žótt Brüsselvaldiš tręši stóryršum flokksforystunnar ofan ķ kokiš į henni, žar sem žau hafa sķšan aš mestu haldiš kyrru fyrir sķšan.  Spęnska Podemos varš mikiš įgengt ķ landsžingskosningum ķ desember 2015, og hefur flokkurinn höggviš skarš ķ fylgi spęnska jafnašarmannaflokksins. 

Ķ Bandarķkjunum, BNA, hefur Bernie Sanders, sem lżsir sjįlfum sér sem óhįšum sósķalista, nįš góšum įrangri ķ forkosningum Demókrata. Frans, pįfi, hefur, ekki alls fyrir löngu, beint Vatķkaninu į nżja braut ķ pólitķkinni meš fordęmandi yfirlżsingu um "ósżnilega haršstjórn markašarins" og rįšleggur "aš beina hagkerfinu aš žjónustu viš fólk".  Žetta er athygliverš yfirlżsing pįfans, sem fer fyrir aušugri stofnun, sem kom m.a. aflįtsbréfum ķ verš foršum tķš og hefur rekiš talsvert umfangsmikla bankastarfsemi viš misjafnan oršstķr um aldarašir. Sagt er, aš batnandi mönnum sé bezt aš lifa, en hér er enginn venjulegur mašur į ferš, heldur fulltrśi Gušs į jöršu, samkvęmt kažólskri trś, svo aš orš pįfa vega meira en annarra ķ eyrum margra. Kannski er pįfi žarna ašeins aš predika fyrir "markašshagkerfi meš félagslegu ķvafi", sem żmsir hérlendis ašhyllast og gefizt hefur vel ķ žżzka Sambandslżšveldinu.

Rķkjandi stétt um allan heim śthlutar sér rķflegum greišslum įn tillits til įrangurs, sem hśn hefur nįš fyrir eigendur fyrirtękis sķns. Dęmi um žetta er višskilnašur Martins Winterkorns, fyrrverandi ašalforstjóra Volkswagen-samstęšunnar, sem tók į sig įbyrgš į hugbśnaši, sem stżrši hreinsun reyks frį vissum dķsilvélum og hafši žar meš įhrif į eldsneytisnotkun žeirra meš sviksamlegum hętti, og bešizt hefur veriš afsökunar į fyrir hönd VW-samstęšunnar.   Žetta hefur valdiš VW įlitslegum og fjįrhagslegum hnekki, sem skiptir tugum milljarša evra.  Téšur Herr Winterkorn var leystur frį störfum ķ kjölfar jįtningar meš gjöf frį stjórn fyrirtękisins upp į MEUR 60 (miaISK 8,5).  Minna mįtti ekki gagn gera viš žann višskilnaš.  Žetta er hneisa og kórónar mistökin. Žessi gerningur hefur vakiš hneykslun til hęgri og vinstri, og VW-samstęšan er nś ķ išrunar-og yfirbótaferli um leiš og hlutabréf hennar hafa falliš um tugi af hundraši.  Markašurinn hefur žó tekiš afsökunarbeišnina góša og gilda įsamt loforši um bót og betrun og lętur yfirsjónina ekki aftra sér frį aš fjįrfesta įfram ķ oršlögšum gęšum samsteypunnar.  

Žann 25. september 2015 skrifaši Charles Moore, opinber ęvisöguritari Margrétar Thatcher, fyrrverandi formanns brezka Ķhaldsflokksins og fręgs forsętisrįšherra, ķ Wall Street Journal, aš Karl Marx hefši haft mikilsveršan skilning į "misskiptu vęgi eignarhalds į auši".  Žegar gallharšur ķhaldsmašur er farinn aš vitna ķ höfund Kommśnistaįvarpsins žannig, aš śr penna žessa misheppnaša postula hafi žrįtt fyrir allt hrotiš algildur vķsdómur inn į milli, žį er žaš merki um mikla žjóšfélagslega gerjun, og hśn į sér lķklega staš um allan heim žessi misserin įn žess, aš rętur hennar hafi veriš krufnar til mergjar og įn fullnęgjandi valkosta um nżja žjóšfélagsskipan.  Hver žjóš veršur aš leita žess fyrirkomulags, sem henni hentar bezt.

Gallup-skošanakönnun į trausti almennings til bandarķskra stofnana sżndi nżlega, aš stórfyrirtękin voru žar nęstnešst, nokkru ofan viš öldungadeild bandarķska žingsins, žar sem ašeins 21 % spuršra lżsti miklu eša žónokkru tausti į stórfyrirtękjum. Žaš er sem sagt ekki einsdęmi, aš žjóšžingiš njóti lįgmarks trausts.  Žetta er brżnt aš laga, og į Ķslandi er įfangi į žeirri leiš aš styrkja agavald forseta žingsins og veita honum meiri völd yfir dagskrį žingsins.  Bęttur bragur į žinginu į formi efnislegri umręšna og banns viš langlokum og töfum mundi strax bęta śr skįk įn žess aš rżra möguleika stjórnarandstöšu markvert į aš koma efnislegum sjónarmišum sķnum į framfęri. 

Į Ķslandi rķkir lķka tortryggni ķ garš fyrirtękja, vaxandi meš stęrš žeirra, og er žetta žjóšfélagslegt sjśkdómseinkenni, sem vert er aš gefa gaum, og žaš er mjög mikilvęgt fyrir stjórnmįlalegan stöšugleika aš vinna bug į žessu.  Ef fólk er fullt vantrausts gagnvart höndinni, sem braušfęšir žaš, er vošinn vķs.  Eitt rįš viš žessu er aš gera almenning aš beinni žįtttakendum ķ fyrirtękjarekstri meš "Mitbestimmung" eša mešįkvöršunarrétti launžeganna ķ stjórnum fyrirtękjanna, aš hętti Žjóšverja, og annaš aš efla mjög eignarhald almennings meš almenningshlutafélögum.  Reyndar er almenningur nś žegar stór eignarašili atvinnulķfsins į Ķslandi meš ašild sinni aš lķfeyrissjóšum landsins, en ekki er vķst, aš fólk sé almennt nęgilega mešvitaš um sameiginlega hagsmuni sķna og fyrirtękjanna ķ landinu. 

Aušhyggjufólk (kapķtalistar) vilja gera greinarmun į fyrirtękjahegšun og aušhyggju (kapķtalisma). Žvķ mišur hefur hegšun stjórnenda sumra fyrirtękja, hvort sem er kennitöluflakk, einokunartilhneigingar, dašur viš skattaskjól eša annaš, svert aušhyggjuna ķ hugum žónokkuš margra, meš svipušum hętti og rónarnir  hafa komiš óorši į brennivķniš meš misnotkun sinni. Stušningsmenn aušhyggjunnar segja žį, aš bezta rįšiš gegn göllum "slęmrar aušhyggju", t.d. einokunar og vinahygli, sé aš sleppa lausum kostum "góšrar aušhyggju", ž.e. samkeppni og nżsköpunar. 

Góšu tķšindin fyrir slķka bošbera frjįls markašar eru, aš góša aušhyggjan styrkist nś į dögum.  Sjįiš bara, hversu erfitt er nśna fyrir stórfyrirtęki og stórforstjóra aš tryggja stöšu sķna.  Mešaltķmi fyrirtękis į Fortune 500 listanum hefur stytzt śr 70 įrum įriš 1930 ķ um 15 įr nś, og mešaltķmi forstjóra ķ starfi hjį fyrirtękjum į Fortune 500 hefur stytzt śr 10 įrum įriš 2000 ķ 5 įr įriš 2015.

Alžjóšavęšing višskiptanna og tölvuvęšingin hafa flżtt fyrir hinni skapandi eyšileggingu.  Įrangursrķk fyrirtęki geta nś sprottiš upp į ólķklegustu stöšum, t.d. ķ Eistlandi (Skype) og ķ Galisķu (Inditex), og nįš heimsśtbreišslu. Tölvutęknin gerir fyrirtękjum kleift aš vaxa mjög hratt. "WhattsApp", skilabošaskjóša fyrir farsķma, fékk 500 milljón notendur į innan viš 5 įrum frį stofnun. 

Ekki er allt jafnglęst fyrir launžegana hjį žessum sprotum.  Žau eru venjulega létt į fóšrum, hvaš fólk og eignir snertir, sumpart af žvķ aš tölvužjónusta er mjög sjįlfvirk og sumpart vegna śthżsingar.  Fyrir 10 įrum hafši Blockbuster 9000 starfstöšvar ķ BNA meš 83000 starfsmönnum.  Netflix er meš 2000 manns ķ vinnu og leigir tölvukerfi fyrir sitt efnisstreymi af Amazon.  

Gerald Davis viš Ross višskiptadeildina viš Hįskólann ķ Michigan hefur reiknaš śt, aš žau 1200 fyrirtęki, sem hafa veriš opinberlega skrįš į hlutabréfamarkaš ķ BNA sķšan 2000 hafi hvert um sig skapaš fęrri en 700 störf aš jafnaši į heimsvķsu sķšan žį. Žar er engin miskunn sżnd; žessi nżju stjörnufyrirtęki standa ķ stöšugri sjįlfsendurnżjun og umbyltingum til aš foršast örlög fyrri stjörnufyrirtękja į borš viš AOL og Nokia. Hjį "framsęknum" fyrirtękjum į aš heita, aš starfsmenn geti tekiš sér frķ aš vild, ž.e. žegar žį lystir og svo lengi sem žį fżsir, en ķ reynd žorir varla nokkur mašur aš fara ķ frķ, žvķ aš žį lendir hann į eftir įętlun meš verkefnin sķn, og slķkt er afar illa séš.  Žaš er ekki allt sem sżnist ķ glansheiminum. 

Žessi fyrirtęki ķ upplżsingageiranum žurfa ašallega į sérhęfšu fólki aš halda, t.d. forriturum.  Žar sem žau hafa veriš vaxtarbroddur, t.d. ķ BNA, hefur fólk įn sérfręšimenntunar aš miklu leyti legiš óbętt hjį garši ķ žeim skilningi, aš störfum viš žess hęfi hefur ekki fjölgaš mikiš, sem hefur valdiš stöšnun lķfskjara hjį žorra almennings. 

Ķslendingar eru sem betur fer ķ žeirri stöšu, aš allt hagkerfiš vex hratt, ž.e. žaš er fjölbreytni ķ vextinum, og langflestir fį vinnu viš hęfi, žó aš žaš geti tekiš tķma, enda eru undirstöšur atvinnulķfsins allfjölbreytilegar.  Hins vegar er Akkilesarhęll atvinnulķfsins of lķtil framleišni, og į žvķ višfangsefni bera stjórnendur höfušįbyrgš.  Lįg framleišni er įfellisdómur yfir viškomandi stjórnendum, en lįg framleišni er žó alls ekki alls stašar.  T.d. ber hį framleišni sjįvarśtvegsins af į heimsvķsu og einingarverš afurša hans į śtflutningsmörkušum sömuleišis, og er žaš vegna gęša vöru hans og žjónustu.

Fylgjendur aušhyggju žurfa aš muna tvennt:

Hiš fyrra er, aš fęstir greina į milli góšrar og slęmrar aušhyggju; flestir sjį heim, žar sem žeir, sem ofan į fljóta, sigurvegararnir, valda flóšbylgju óįnęgju og réttlįtrar reiši, auka žjóšfélagsóróa, um leiš og žeir taka frį fyrir sig lśxusrżmi ķ björgunarbįtunum. 

Hiš sķšara er, aš kraftarnir, sem leika um aušhagkerfiš, leika žį einnig um stjórnmįlin.  Gömlu flokksvélarnar gefa eftir, og pólitķskir framagosar hafa nś meira svigrśm til aš yfirtaka gamla stjórnmįlaflokka og mynda nżja.  Andaušhyggja er aftur oršiš afl, sem fįst žarf viš, žrįtt fyrir gjaldžrot sameignarstefnunnar.   

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband