Innvišabrestir og nśtķmažjóšfélag fara ekki saman

Tęknivętt nśtķmasamfélag reišir sig algerlega į tęknilega innviši landsins.  Ef žeir bresta, veršur stórtjón, og af geta hlotizt slys. Ofmat į įreišanleika innviša er jafnframt stórhęttulegt og leišir til rangra fjįrfestinga meš óžarfa įhęttu fyrir fólk og fyrirtęki. Sem dęmi er lķtiš hald ķ aš aflfęša žorp śr tveimur įttum, ef bįšar eru frį sömu ašveitustöš ķ nśverandi Byggšalķnu. Hśn var ķ upphafi (1974-1976) af vanefnum gerš ķ tķmažröng til aš tengja byggšir Noršurlands, sem orkuskortur blasti viš, meš sem skjótvirkustum hętti viš virkjanir sunnanlands, ašallega Akureyri meš viškomu ķ Varmahlķš ķ Skagafirši, į Laxįrvatni ķ Hśnažingi, ķ Hrśtatungu ķ Hrśtafirši og ķ Vatnshömrum ķ Borgarfirši. Įriš 1978 var Austurland tengt viš Byggšalķnu um ašveitustöš į Hryggstekk ķ Skrišdal. Tjaldaš var til einnar nętur meš stöšugleika,  flutningsgetu og vešur- og seltužol, og sofnušu menn Žżrnirósarsvefni og svįfu žannig viš ljśfan undirleik Landverndar o.fl. ķ nęstum hįlfa öld. Veturinn 2019 voru menn vaktir upp meš andfęlum, en hvaš svo ?

Fyrir vikiš skipta uppsafnašar tapašar tekjur af völdum orkuvöntunar, t.d. ķ Eyjafirši, tugum milljarša ISK, og tjóniš af völdum straumleysis sömuleišis.  Tjóniš af völdum óvešurs og straumleysis į landinu 10.-12. desember 2019 mį aš töluveršu leyti rekja til veikleika ķ žessari löngu śreltu 132 kV Byggšalķnu. Ķ heildina gęti žetta óvešurstjón numiš mrdISK 5,0.

Žaš er žvķ eftir miklu aš slęšast aš hįmarka afhendingaröryggi raforku į landinu öllu, ekki sķzt frį meginflutningskerfinu, hringtengingunni, sem nś er rekin į 132 kV, įsamt Vesturlķnu į sömu spennu. Aš velja dżrasta kostinn, sem er 220 kV jaršstrengur alla leiš meš spóluvirkjum į leišinni til aš vinna gegn rżmdarvirkni jaršstrengs į žessari spennu, er žó ekki žjóšhagslega hagkvęmasti kosturinn. Til žess er hann of dżr m.v. nęstdżrasta kostinn og sparnašurinn vegna minni rekstrartruflana of lķtill m.v. hann. Slķk jaršstrangslausn kostur kostar e.t.v. 300 MISK/km meš spóluvirkjum (aš ašveitustöšvum meštöldum). 

Lękkun tjónkostnašar meš jaršstrengslausn er vęntanlega lķtil m.v. aš reisa Byggšalķnu sem 400 kV loftlķnu og reka hana į 220 kV. Hefšbundnar 220 kV lķnur hafa ekki stašiš sig nógu vel gagnvart seltu sunnanlands, og sama veršur vafalaust uppi į teninginum ķ Byggšalķnu.  Hins vegar hafa 400 kV lķnur stašiš sig mjög vel, og žęr eru ekki yfirskot, eins og sannašist į Hallormsstašahįlsi į jólaföstu 2019, en žar eru nś 2 af 5 slķkum lķnum į landinu.  Kostnašarmunur į žeim og hefšbundnum 220 kV lķnum er innan viš 20 MISK/km.  Į innan viš 20 įrum myndi minni tjónkostnašur vega upp žennan fjįrfestingarmun. Žess vegna er hann žjóšhagslega hagkvęmastur. Žaš veršur aš leggja įherzlu į žaš, aš ekki verši nś tekin įkvöršun į grundvelli žess, sem hagkvęmast er fyrir orkufyrirtękin, žvķ aš žį veršur ódżrarari og of óįreišanleg śtfęrsla valin, heldur ber aš velja lausn aš teknu tilliti til tjóns almennings, heimila og fyrirtękja, sem foršast mį meš traustari lausn. Žaš heitir aš lįta almannahagsmuni rįša og velja žjóšhagslega hagkvęmustu lausnina.  

Vestfiršir voru sér į bįti ķ žessu straumleysisvešri. Vesturlķna gaf sig sem endranęr ķ óvešrum og ętti Landsnet aš undirbśa endurbętur į lķnunni meš jaršsetningu og/eša styrkingu, žar sem reynslan sżnir, aš bilunarhęttan er mest.  Olķuknśin neyšarrafstöš į Bolungarvķk, sem ętlaš er aš koma ķ staš Vestfjaršatengingar nr 2 viš stofnrafkerfi landsins, var ręst og mun hafa gengiš hnökralķtiš, žar til Vesturlķna komst aftur ķ gagniš, žegar vešrinu slotaši. 

Samt sem įšur drįpust 400 žśsund laxaseyši į Tįlknafirši vegna sśrefnisleysis, en sjókvķarnar héldu, reyndar alls stašar į landinu.  Žegar spennuflökt er į orkufęšingunni, er alltaf hętta į, aš dęluhreyflar dragi of mikinn straum, svo aš varnarbśnašur žeirra rżfur hreyfilinn frį rafkerfinu.  Žetta tjón er mikiš og tilfinnanlegt, žvķ aš žaš er hörgull į laxaseyšum ķ landinu, sem reyndar stendur laxeldinu fyrir žrifum sem stendur.  Fiskeldiš žarfnast stöšugleika rafkerfisins, sem ekki fęst meš loftlķnum į Vestfjöršum.

Aš sjókvķar fiskeldisfyrirtękjanna į Vestfjöršum og Austfjöršum skyldu standa af sér óvešriš 10.-12. desember 2019, sżnir, aš žessar kvķar eru oršnar miklu traustari en įšur, enda hafa fiskeldisfyrirtękin innleitt ströngustu stašla um bśnaš, rekstur og višhald, ķ Evrópu, aš fordęmi nżrra fjįrfesta ķ greininni.  Sannast žar enn, aš öflugir erlendir fjįrfestar koma meš nżja verkžekkingu, öryggiskröfur og stjórnunarhętti til landsins, sem annar atvinnurekstur dregur sķšan dįm af. Vestfiršingar og Austfiršingar hafa af žessu langa (brįšum tveggja alda) og góša reynslu.  Žetta var sķšast stašfest ķ vištali Morgunbašsins 13. desember 2019 undir fyrirsögninni:

"Eldisfyrirtęki vel undirbśin":

"Jens Garšar Helgason, framkvęmdastjóri Laxa fiskeldis į Austfjöršum, sem ręktar lax ķ sjókvķum į Reyšarfirši, segir, aš sjóbśnašur félagsins sé hannašur til aš standa af sér mjög vond vešur.  "Kvķarnar geta stašiš af sér 7-8 m ölduhęš, mun meira en žaš, sem gekk į nśna ķ vikunni.  Einu įhrifin, sem vešriš hafši, voru, aš žaš var ekki hęgt aš fara meš fisk til slįtrunar frį Reyšarfirši og til Bślandstinds į Djśpavogi ķ 2 daga", segir Jens ķ samtali viš Morgunblašiš."

 

Laxeldi og öll žjónustustarfsemin ķ kringum žaš įsamt orkuskiptum krefjast žess, aš virkjaš verši į Vestfjöršum. Žaš er bęši vegna mjög aukinnar raforkužarfar og nśtķmakrafna um raforkugęši. Žar eru vatnsaflskostir, sem ber aš nżta strax ķ žessu augnamiši til aš žjóna vaxandi orkužörf Vestfjarša og auknum kröfum til afhendingaröryggis raforku, um leiš og 66 kV kerfi og lęgri spennustig landshlutans eru fęrš ķ jöršu. Viš žetta žurfa Landsnet og Orkubś Vestfjarša meš tilstyrk rķkisins (meš arši frį orkusölu) aš lįta hendur standa fram śr ermum. Žróun innvišanna mį ekki standa žróun athafnalķfsins fyrir žrifum lengur. Flutningskerfi rafmagns, žjóšvegir og fjarskiptakerfi eiga löggjafarlega og skipulagslega aš vera rķkismįlefni. Meš nśtķmalegri virkjanatilhögun samkvęmt Rammaįętlun Alžingis veršur fórnarkostnašur (vegna minni ósnertra vķšerna) mun minni en įvinningurinn.

Fiskeldi er hlutfallslega öflugasti vaxtarsproti ķslenzka hagkerfisins um žessar mundir. Söluandvirši afurša fiskeldis hérlendis įriš 2019 veršur rśmlega mrdISK 20, og į 10 įrum er bśizt viš rśmlega ferföldun upp ķ mrdISK 85, og į 20 įrum er bśizt viš tęplega fjórtįnföldun upp ķ mrdISK 270 samkvęmt hugmyndum Sjįvarklasans.  Žaš er leitun aš grein meš višlķka vaxtarvęntingar. Žetta gęti veriš reist į vęntingum um 200 kt/įr framleišslu af laxi 2040 og veršinu 1350 ISK/kg aš nśvirši.  Vestfiršir gętu hugsanlega stašiš undir helmingnum af žessu, hugsanlega meš śthafseldi ķ bland viš hefšbundiš sjókvķaeldi, en ašeins meš öflugum innvišum. Rķkinu ber aš greiša götu žeirra.

Įstęša įętlašrar veršhękkunar (70 %) er sś, aš bśizt er viš skorti į próteinum į markašinum vegna fólksfjölgunar og rżrnandi fiskveiša, vegna ofveiši, og landbśnašar vegna rżrnandi jaršvegs af völdum ósjįlfbęrrar ręktunar (ofnżtingar rętarlands).  Žess vegna muni verš į kjöti og fiski hękka mun meira en almennt veršlag. 

Sķšan er nż tękni aš ryšja sér til rśms innan laxeldisins, žar sem er śthafseldi ķ enn stęrri og öflugri kvķum en fjaršakvķarnar eru, sem innbyrša tķfalt magn af fiski eša 10 kt og žola mikla ölduhęš.  Tališ er, aš buršaržol ķslenzkra fjarša, žar sem laxeldi er leyfilegt, sé 150 kt/įr. Žį žyrfti 7 śthahafskvķar til aš komast upp ķ 200 kt/įr og 270 mrdISK/įr. Einhverjar mętti hugsanlega stašsetja śti fyrir Vestfjöršum, ašrar śti fyrir Austfjöršum, og  myndu Vestmannaeyingar ekki einnig hafa hug į slķkum rekstri ķ framtķšinni ?   

Ķslenzk yfirvöld hljóta aš vera farin aš huga aš svęšum fyrir śthafskvķar.  Žar er aš mörgu aš hyggja, og fljótt į litiš viršist grennd viš Vestmannaeyjar koma til greina og einnig śti fyrir nśverandi laxeldisfjöršum.  Norsk yfirvöld hafa žegar tekiš frį 25 kkm2 (fjóršung flatarmįls Ķslands) fyrir śthafskvķar. Ķ žeim er minni hętta į laxalśs og enn minni hętta į erfšablöndun viš villta laxa, og sterkari straumar en ķ fjöršunum hindra uppsöfnun śrgangs.  Žar žarf žess vegna ekki aš "hvķla svęši". 

Ķ 200 mķlum Morgunblašsins, 20. desember 2019, var gerš grein fyrir žessu og birt  vištal viš Frišrik Siguršsson, rįšgjafa į sviši fiskeldis og sjįvarśtvegs hjį norska fyrirtękinu INAQ: 

"Ašstęšur til laxeldis į Ķslandi eru svipašar og ķ Noršur-Noregi og framleišslukostnašur ķ sjó ekki ósvipašur og žar.  Aftur į móti er kostnašurinn mun hęrri į Ķslandi, žegar kemur aš žvķ aš taka laxinn śr kvķunum, slįtra honum og koma į markaš erlendis, en ķ krafti stęršarhagkvęmni er vinnslu- og flutningsgeta norska laxeldisins allt önnur og kostnašurinn lęgri."

Ķ ljósi žessa er tvennt įhyggjuefni.  Leyfisveitingaferliš hérlendis fyrir starfs- og rekstrarleyfi ķ ķslenzkum fjöršum, sem löggjafinn žó hefur afmarkaš fyrir laxeldi, er torsótt og hęgvirkt, eins og fyrir annars konar framkvęmdir. Stjórnmįlamenn verša aš gera sér grein fyrir, aš meš torsóttu leyfisveitingaferli fyrir framkvęmdir er veriš aš draga śr fjįrfestingarhvata, sem er neikvętt fyrir lķfskjörin til skamms og langs tķma. Žetta hefur tafiš nżja veršmętasköpun hérlendis og žar meš veikt vaxtarsprota, žegar grein į borš viš laxeldiš rķšur į aš vaxa skjótt fiskur um hrygg. 

Aš Hafrannsóknarstofnun skuli hafa dregiš lappirnar ķ Ķsafjaršardjśpi, er skrżtiš m.v. ašstęšur žar.  Er vitaš um einhverja sjįlfstęša innlenda laxastofna žar, eša eru žeir ašfluttir ?  Lķkindi į skašlegri erfšablöndun ķ Ķsafjaršardjśpi verša hverfandi meš nśtķma tękni og skašlegar afleišingar stroks śr kvķum nįnast engar.  Žvķ ber aš leyfa aš hefja sjókvķaeldi žar ķ įföngum į grundvelli umhverfismats og reynslu af įföngunum. 

Žį er fariš offari viš įlagningu aušlindagjalds į greinina, žegar heildarsölutekjur į kg ķ įgśst-október eru lagšar til grundvallar įriš eftir.  Fyrir grein ķ miklu uppbyggingarferli er žessi skattheimta varasöm.  Ešlilegra er aš leggja framlegšina (EBITDA) til grundvallar og gęta žess, aš ekki sé tekiš meira en 5,0 % af henni ķ aušlindagjald.  

Vonandi mun markašssetning ķslenzks laxeldis verša sem mest reist į fullvinnslu ķ neytendapakkningar. Žį munu fįst svipuš verš og Fęreyingar fį fyrir sķn tęplega 90 kt/įr, žvķ aš heilbrigši eldisfisksins hér er tiltölulega gott.  Žį žarf hérlendis öflug fóšurframleišsla, eins og ķ Fęreyjum, aš komast į legg.

Frišrik Siguršsson hélt įfram: 

""Viš erum aš komast į žaš stig, aš umgjöršin fyrir hefšbundiš fiskeldi į Ķslandi sé jafnlangt į veg komin og ķ Noregi, en žvķ mišur hefur kunnįttuleysi ķslenzkra stjórnvalda litaš umhverfi greinarinnar.  Stjórnvöld žurfa lķka, fyrr en sķšar, aš marka stefnu um śthafseldi meš aškomu hagsmunaašila og rannsóknarstofnana, žar sem m.a. vęri gętt vandlega aš lķffręšilegum og umhverfislegum žįttum og žess freistaš aš greina, hvaša svęši myndu henta bezt til aš stunda śthafseldi, s.s. m.t.t. hrygningarsvęša, veršmętra fiskstofna og įhrifa į viškvęm haf- og botnsvęši į borš viš kóralrif", segir Frišrik og bendir į, aš sennilega myndu śthafskvķarnar žurfa aš vera sunnan og austan viš landiš, svo aš lķtil sem engin hętta yrši į skemmdum af völdum hafķss.  "Eins žarf aš taka meš ķ reikninginn, aš śthafseldiš falli vel aš umferš bęši fiskiskipa og vöruflutningaskipa, svara żmsum hafréttarlegum spurningum og greina, hvort śthafseldiš gęti haft įhrif į fiskveišar.""

Žaš er leitt til žess aš vita, aš žekking į fiskeldi skuli vera af skornum skammti ķ atvinnuvegarįšuneytinu.  Žar verša menn aš hrista af sér slyšruoršiš og marka strax stefnuna til aš greiša götu laxeldisins til vaxtar ķ samręmi viš buršaržol og faglega unniš umhverfismat.  Strax į nęsta įri (2020) žarf aš leggja lķnuna fyrir śthafseldiš, eins og Noršmenn hafa žegar gert.  Žaš er óžarfi aš finna upp hjóliš.

Kristinn H. Gunnarsson, fyrrverandi Alžingismašur, er öllum hnśtum kunnugur um fiskeldiš.  Hann skrifaši grein ķ Fréttablašiš 4. desember 2019 undir fyrirsögninni:

"Aš spila lottó meš sannleikann":

"Landssamband veišifélaga berst gegn uppbyggingu į laxeldi ķ sjó.  Erlendir auškżfingar hafa keypt laxveiširéttindi og jaršir hér į landi og vinna leynt og ljóst gegn atvinnuuppbyggingunni.  Stjórnvöld hafa frį upphafi veriš varkįr gagnvart sjókvķaeldinu.  Laxeldiš er ašeins leyft į afmörkušum svęšum, einkum į Vestfjöršum og Austfjöršum.  Annars stašar er žaš bannaš.  Žaš er gert til aš vernda innlenda laxastofna fyrir mögulegri blöndun viš eldisstofninn, sem er upprunalega norskur.  Uppbygging sjókvķaeldisins hefur aš öllu leyti fylgt žessum rįšstöfunum."

 

 "Laxveiši ķ vestfirzkum įm er lķtil og tekjur óverulegar.  Enda er žaš įstęša žess, aš laxeldiš var leyft į Vestfjöršum.  Tekjur af allri stangveiši ķ landinu eru ašeins 4,9 milljaršar króna į įri.  Žaš er žvķ ólķku saman aš jafna framlagi žessara tveggja atvinnugreina til lķfskjara ķslenzku žjóšarinnar.  Nįi Landssamband veišifélaga markmiši sķnu og kęfi ķ fęšingu laxeldi į Ķslandi, verša afleišingarnar alvarlegar, og almenningur fer į mis viš mjög bętt lķfskjör į nęstu įrum."

Landssamband veišifélaga reisir andstöšu sķna viš laxeldiš ķ sinni nśverandi mynd į rangri įhęttugreiningu.  Žar koma viš sögu śrelt lķkindi į stroki śr sjókvķunum og öfgakennd hugmynd um afleišingarnar.  Ķ fyrsta lagi nį ekki allir stroklaxar upp ķ įrnar; ķ öšru lagi tekst ekki alltaf hrygning hjį žeim og ķ žrišja lagi kemur nįttśrulegt śrval ķ veg fyrir, aš varanleg erfšablöndun eigi sér staš.  Žess vegna hefur hingaš til engin merkjanleg erfšablöndun įtt sér staš af völdum sjókvķaeldis hérlendis. 

Samanburšur viš Noreg er śt ķ hött.  Noršmenn eru į hverjum tķma meš um 1,0 Mt (milljón tonn) af eldislaxi ķ kvķum śti fyrir helztu laxveišiįm Noregs og voru um 40 įra skeiš meš mun veikari śtbśnaš, minna regluverk og slappara eftirlit en nś er viš lżši.

"Rökin gegn laxeldinu eru veik.  Umhverfismengun er lķtil.  Kolefnisspor er lįgt.  Hvergi į Ķslandi hafa laxastofnar spillzt eša eyšilagzt vegna blöndunar viš eldislax.  Žrįtt fyrir langvarandi markvissa blöndun innlendra stofna ķ fjölmörgum laxveišiįm um langt įrabil į vegum veiširéttarhafa, er ekki talin įstęša til aš hafa įhyggjur af varanlegri erfšablöndun."

Ķ ljósi žessara upplżsinga, sem voru kunnar, aš veiširéttarhafar hafa stašiš fyrir tilraunastarfsemi meš erfšaeiginleika ķ ķslenzkum laxveišiįm, viršast žeir vissulega kasta steinum śr glerhśsi, žegar žeir stunda įróšur gegn laxeldi į afmörkušum svęšum hérlendis ķ nafni hreinleika ķslenzkra laxastofna.  Einhver mundi įvinna sér hręsnaraheitiš af minna tilefni.  

"Blöndun milli eldisfiska og villtra į sér staš, en til žess aš įhrifin leiši til varanlegra breytinga, žarf hśn aš vera mjög vķštęk og langvarandi.  Annars ganga įhrifin til baka tiltölulega fljótt fyrir tilstilli nįttśruśrvalsins."

Erfšafręšin viršist ekki leika ķ höndum žeirra veiširéttarhafa ķslenzkra laxveišiįa, sem haršast hafa gengiš fram ķ gagnrżni sinni į laxeldi ķ sjókvķum.  Žeim vęri sęmst aš lįta af įrįsum sķnum og gera žess ķ staš hreint fyrir sķnum dyrum um žaš, sem kalla mį fikt žeirra meš blöndun laxastofna ķ laxveišiįm landsins.  

Aš lokum fylgir hér tilvitnun ķ grein Kristins H. Gunnarssonar um, aš sķfelldar vķsanir veiširéttarhafa til Noregs varšandi įhęttuna hérlendis séu śr lausu lofti gripnar:

"Jón Helgi Björnsson vķsar til laxeldis ķ Noregi og setur fram fullyršingar um laxeldiš žar.  Žar er ólķku saman aš jafna.  Norskt laxeldi er um 100 sinnum umfangsmeira, og stašsetning eldiskvķa žar er vķša nįlęgt gjöfulum laxveišiįm.  Žvķ er mun meiri hętta į varanlegri erfšablöndun ķ Noregi en į Ķslandi.  Laxeldiš er bannaš į Ķslandi nįlęgt öllum helztu laxveišiįm landsins.  Į Vestfjöršum er nįnast engin laxveiši.  Žaš er ekki hęgt aš draga įlyktanir af stöšu ķ Noregi og fęra žęr óbreyttar yfir į Ķsland."

Įkvöršun Alžingis į sinni tķš um mjög miklar landfręšilegar takmarkanir į stašsetningu laxeldis ķ sjókvķum įtti aš žjóna sįtt į milli hagsmunaašila um žessa tiltölulega nżju atvinnugrein.  Öll žróun sķšan žį hefur veriš til minni įhęttu viš žessa starfsemi.  Žaš er mest aš žakka nżjum fjįrfestum ķ laxeldinu hérlendis, sem hafa mikla žekkingu til aš bera bęši į starfseminni og markašssetningunni.  Žessi atvinnustarfsemi er hreinlega aš umbylta samfélaginu į Vestfjöršum til hins betra og tryggja sess Vestfiršinga ķ nśtķmasamfélaginu.  Svo sterkt er ekki hęgt aš kveša aš orši um austfirzkt laxeldi, žar sem žar var sums stašar fyrir öflugt atvinnulķf, en laxeldiš žar hefur žó žegar reynzt byggšum ķ vörn öflug kjölfesta.  

Žessi öfluga atvinnugrein, sem getur hęglega oršiš ein af kjöfestu śtflutningsatvinnugreinunum og aš 20 įrum lišnum skapaš svipašar śtflutningstekjur og mįlmišnašurinn nśna, sem stundum er kallašur orkukręfi išnašurinn.  Grundvallaržörf beggja žessara greina er stöšugleiki.  Žęr gera bįšar miklar kröfur til raforkugęša, og žęr, įsamt fólkinu, sem žar starfar, į sama rétt til raforkugęša og žau fyrirtęki og fólk, sem nś bżr viš beztu raforkugęšin į landinu.  Žaš į ekki aš slį af žeim kröfum.  Žęr eru bęši tęknilega og fjįrhagslega raunhęfar.  Vönduš vinnubrögš eru allt, sem žarf.  Fśsk er aldrei fżsilegur kostur.

 

 

 

 

   


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband