Fjórša byltingin

Adrian Wooldridge og John Micklethwait į The Economist hafa skrifaš įhugaverša bók, sem žeir nefna "Fjóršu byltinguna".  Hśn er um žęr ógöngur, sem vestręn žjóšfélög hafa rataš ķ meš innleišingu rķkisrekinnar velferšar, sem rķkiš hefur yfirleitt ekki lengur efni į.

Žegar sameignarstefnan lét undan sķga meš gjaldžroti og hruni Rįšstjórnarrķkjanna įriš 1989, töldu sumir, aš lżšręši aš vestręnni fyrirmynd og frjįlst hagkerfi ķ anda Adams Smiths hefšu boriš endanlegt sigurorš af einręšisöflum og mišstżršum hagkerfum.  Žeirra į mešal var stjórnmįlafręšingurinn Francis Fukuyama, sem sumariš 1989 lżsti yfir "endalokum sögunnar" ķ fręgri ritgerš sinni.  

Žetta reyndist įlķka įreišanlegur spįdómur og spįdómur Rómarklśbbsins į 7. įratug 20. aldarinnar um endimörk vaxtar, "Limits to Growth", en samkvęmt honum įtti olķa og alls konar önnur veršmęt og eftirsótt efni, ašallega mįlmar, aš klįrast į 20. öldinni.  Rómarklśbburinn reyndist vera algerlega śti aš aka ķ tęknilegum efnum og ekki gera sér nokkra grein fyrir hreyfiafli sögunnar, sem eru tękniframfarir og sókn mannsins eftir auknum lķfsgęšum.  Žessi sókn leišir til bęttrar nżtingar į orku og hrįefnum, aukinnar endurnżtingar og bęttrar tękni viš leit aš og vinnslu aušlinda.  Rómarklśbburinn vanmat mįtt samkeppni og markašshagkerfisins. 

Žaš er hins vegar alveg rétt hjį žeim félögunum į The Economist, aš žjóšfélagsašstęšur hafa ķ sögunnar rįs žvingaš fram róttękar breytingar ķ mannlegu samfélagi, sem hafa haft mótandi įhrif į hina sögulegu žróun. 

Fyrsta byltingin, sem žeir Wooldridge og Micklethwait tķunda, varš į 17. öld.  Žį hafši noršanverš Evrópa losnaš śr višjum kažólsku kirkjunnar, sem rķghélt ķ forna gušfręši og kenningakerfi um alheim, en hafnaši vķsindalegum kenningum um ešlisfręši og sólkerfiš o.fl., sbr barįttu Galileo Galileis og Johannesar Keplers. 

Į 17. öld stóš kirkjan, einnig mótmęlendakirkjur, jafnframt fyrir hrikalegum ofsóknum į hendur sjįlfstętt hugsandi fólki, og brenndi žaš į bįli ķ galdraofsóknum ķ žvķ skyni aš kveša nišur frelsisanda og mótžróa. Bókabrennur voru haldnar og hótunum um eilķfa śtskśfun allra efasemdarmanna og kuklara.  Hśn reyndi žar aš halda ķ leifar alls umlykjandi valds sķns yfir almśga og ašli meš ógnarstjórn, en slķkt tekur alltaf enda.  Žótt nįttśran sé lamin meš lurki, žį leitar hśn śt um sķšir, sögšu Rómverjar, og hiš sama į viš um sannleikann.  

Įriš 1648 lauk Žrjįtķu įra strķšinu ķ Evrópu, sem var į yfirboršinu trśarbragša styrjöld, en ķ raun var veriš aš knésetja Žżzkaland, sem var vķgvöllur žessarar styrjaldar og var ķ heila öld aš nį sér eftir hamfarir af manna völdum. 

Bylting 17. aldar var gerš til aš styrkja rķkisvaldiš, konung og keisara, til aš gęta öryggis almennings.  Mišstżršu rķkin ķ Evrópu, sem žį risu, nįšu forystu ķ tęknilegum efnum į sviši skipasmķša, siglingatękni og vopnasmķši og geršust ķ krafti žessa nżlenduveldi.  Miklar framfarir ķ raunvķsindum og grózka ķ listum uršu ķ kjölfariš undir handarjašri einvaldskonunga, sem deildu og drottnušu meš ašlinum.  Nįši žessi žróun hįmarki ķ Evrópu meš išnbyltingunni og kenningum Adams Smiths um Aušlegš žjóšanna, og hvernig skynsamlegast vęri aš skipuleggja hagkerfiš og samfélagiš til hįmarks įvinnings fyrir sem flesta. 

Išnbyltingin braut višjar af almśganum, sem flykktist śr įnauš landeigenda og til bęjanna, žar sem hann fékk vinnu og eignašist peninga ķ sveita sķns andlitis.  Spillt forréttindakerfi ašalsins stóšst ekki žessa breytingu, og seint į 18. öld og snemma į 19. öld varš Önnur byltingin. 

Žar beittu frjįlslyndir umbótasinnar sér ķ nafni Upplżsingastefnunnar gegn žunglamalegu konungsveldi og nišurnjörvušu ašalsveldi og beittu sér fyrir įbyrgara stjórnkerfi, sem leyfši fleirum en ašalbornum aš njóta sķn.  Žetta varš grundvöllurinn aš myndun borgarastéttarinnar, sem nįši žjóšfélagslegum undirtökum ķ Evrópu, Bandarķkjunum, Įstralķu og vķšar į 19. öld.  Mikilvęgasta framlag borgarastéttarinnar til samfélagsžróunarinnar var afnįm forréttinda ašalsins og blöndun stéttanna žannig, aš dugnašarforkum og öšru atgervisfólki veittist tękifęri til aš klifra upp stéttastigann og aš komast ķ įlnir. Žessi jöfnun tękifęranna hefur sķšan ķ senn višhaldiš völdum borgarastéttarinnar og knśiš žjóšfélagsžróun  įfram. 

Žessi žróun var sķšan innsigluš meš algerri kollsteypu konunga, keisara og ašals ķ Fyrri heimsstyrjöldinni og stofnun velferšarkerfa ķ byrjun 20. aldarinnar ķ hinni svo köllušu Žrišju byltingu. Hér veršur reyndar aš geta snjallręšis Ottós von Bismarck seint į 19. öldinni aš innleiša lķfeyriskerfiš til aš frišmęlast viš žyzku borgara stéttina. 

Nś er hins vegar svo komiš, aš velferšarkerfin hafa vaxiš getu žjóšarbśanna yfir höfuš, žar sem žau hafa ķ sér innbyggšan hvata til aš ženjast stöšugt śt og žjóširnar eru sķfellt aš eldast.  Gamalmennum fjölgar stöšugt, og į sama tķma fękkar ungu fólki.  Žetta hefur žegar leitt til skuldasöfnunar rķkissjóša margra Vesturlanda, sem getur oršiš óvišrįšanleg įn 4. byltingarinnar, sem žį mišar aš žvķ aš minnka umfang rķkisvaldsins.  Höfundar "The Fourth Revolution" skrifa um žetta ķ bókinni:

"Eftir aš hafa ofhlašiš rķkiš meš kröfum sķnum, eru kjósendur ęvareišir yfir žvķ, hvaš žaš virkar illa."

Vandinn er sį, aš stjórnmįlamenn hafa oršiš viš sķvaxandi kröfum kjósenda, en velt byršunum yfir į nęstu kynslóš meš lįntökum.  Žetta er ósišlegt og veršur aš stöšva.  Höfundar bókarinnar boša hins vegar ekki nišurrif rķkisvaldsins, heldur vilja žeir berjast fyrir straumlķnulögun žess og aukinni skilvirkni.  Žaš žarf aš fįst meira fyrir minna, sem žżšir uppstokkun og endurskipulagningu starfseminnar og minnkun sóunar.  Žaš veršur aš fara betur meš skattféš.  Nęr t.d. einhverri įtt, aš Alžingi gangsetji alls kyns rannsóknir į atburšum og stöšu stofnana og fyrirtękja įn žess aš skilgreina fyrst umfangiš og afmarka hverri rannsókn kostnašarramma ?  Rannsókn į falli banka, sparisjóša og stöšu Ķbśšalįnasjóšs hefur kostaš hįtt ķ 2 milljarša kr, og enn eru reikningar aš berast.  Nei, žetta nęr engri įtt.  Žaš žarf aš reka rķkissjóš, eins og vel rekiš einkafyrirtęki, žar sem leitaš er hagkvęmustu leišar til aš leysa hvert verkefni, žar meš aš śthżsa starfsemi meš śtbošum til aš nżta mįtt samkeppninnar, eins og hinar Noršurlandažjóširnar hafa žegar gert ķ meiri męli en viš, enda męlast žęr miklu hęrri į frelsismęlikvarša.  

Hér er verk aš vinna fyrir nśverandi rķkisstjórn.  Hśn hefur į stefnuskrį sinni aš lękka skatta og aš lękka veršlag ķ landinu.  Žetta mun žó ašeins um skamma hrķš draga śr tekjum rķkissjóšs, žvķ aš umsvif einstaklinga og fyrirtękja munu vaxa fyrir vikiš, sem eykur skatttekjur hins opinbera, žó aš skattheimtan lękki.  Žetta hefur žegar nś į įrinu 2014 komiš berlega ķ ljós.  Skatttekjur rķkisins eru meiri ķ įr en bśizt var viš, žó aš skattar hafi veriš lķtillega lękkašir og meiri skattalękkun sé bošuš.  Sś bošun hefur lķka jįkvęš įhrif į umsvifin.  Žetta eru žveröfug įhrif viš žau, sem aukin skattheimta hafši į dögum vinstri stjórnarinnar og bošakapurinn, sem fólst ķ hótun žįverandi fjįrmįlarįšherra: "you a“int seen nothing yet". 

Allir, nema rķkiš, draga saman seglin viš slķkar ašstęšur, og skatttekjur rķkisins lękka žrįtt fyrir hęrri skattheimtu. Aš sjįlfsögšu gjalla strax hjaroma raddir um, aš osišlegt sé aš sżna ašhald ķ rķkisfjįrmįlum į sama tķma og veriš sé aš lękka skattheimtu. Žarna er einmitt komin meinloka jafnašarmanna, sem alls stašar hefur leitt til óvišrįšanlegra byrša į skattborgarana, sbr dęmiš frį Svķžjóš, žar sem jafnašarmenn voru bśnir aš koma rķku žjóšfélagi į kné, žegar kjósendur fólu borgaraflokkunum völdin seint į sķšustu öld. 

   

  

    

 

 

 

 

  


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband