Hvaša žżšingu hefur ACER-dómur lögmannsréttarins norska ?

Hérlendis hefur hlakkaš ķ verjendum innleišingar orkulöggjafar Evrópusambandsins (ESB) į Ķslandi meš misvišeigandi hętti yfir dómi Borgaržings Lögmannsréttarins ķ mįli samtakanna "Nei til EU", NtEU, gegn norska rķkinu.  Deilan snżst um, hvort Stóržinginu hafi veriš heimilt ķ marz 2018 aš įkveša aš lįta ašeins einfaldan meirihluta rįša śrslitum atkvęšagreišslu um Orkupakka 3, OP3, eša hvort žinginu hafi boriš samkvęmt Stjórnarskrį Noregs aš višhafa kröfu um aukinn meirihluta, sem jafngildir a.m.k. 75 % stušningi a.m.k. 2/3 Stóržingsmanna, ž.e. a.m.k. 50 % stušningi allra žingmannanna.

Morten Harper, lögfręšingur og leištogi greininga hjį NtEU, skrifaši um mįliš į vefsetur samtakanna 8. desember 2022, og žar sem sjónarmiš hans og tślkun kunna aš vekja įhuga sumra hérlendis, fer hér į eftir žżšing į fyrsta hluta af žremur ķ grein hans:

"Žann 7. desember [2022] var kvešinn upp dómur ķ ACER-mįlinu ķ Borgaržingi lögmannsrétti.  Ķ réttinum sįtu 3 fagdómarar og 2 leikmenn, og dómurinn var samhljóša.  Tökum nišurstöšuna fyrst:

  "Įlyktun Lögmannsréttarins er, aš Stóržingiš gat veitt heimild til stašfestingar į samžykkt nr 93/2017 frį EES-nefndinni samkvęmt ašferšinni, sem fyrirskrifuš er ķ Stjórnarskrįnni, gr. 26, liš 2.  Įfrżjun Nei til EU er žess vegna hafnaš." (Dómsorš, s. 37.)

Žótt rķkiš hafi hlotiš mešbyr, žarf NtEU samt ekki greiša mįlskostnaš rķkisins ķ žingréttinum og lögmannsréttinum. Lögmannsrétturinn rökstyšur žetta meš žvķ, aš mįliš hafi fjallaš um "umdeild, óśtkljįš og grundvallandi lagaspurningar, sem séu verulega samfélagslega įhugaveršar" (sķša 38).

RÉTTURINN METUR FORMLEGT VALDAFRAMSAL

Lögmannsrétturinn tekur fram, aš žaš, sem metiš er ķ mįlinu, er valdaframsal til aš taka įkvaršanir, sem eru bindandi ķ Noregi; ekki umfang orkuregluverks, sem bindur Noršmenn sem žjóš (žjóšréttarlegar skuldbindingar). "Lögmannsrétturinn undirstrikar, aš  framkvęmdin sé reist į strangri ašgreiningu į milli formlegs og raunverulegs valdaframsals ...", eins og segir ķ dóminum (s. 16), žar sem einnig stendur:

   "Spurningin um valdframsal til alžjóšlegra stofnana hefur į sķšustu įratugum oršiš raunhęfara višfangsefni, ekki sķzt vegna EES-samningsins, sem gekk ķ gildi 1. janśar 1994. Žetta stendur einkum ķ sambandi viš, aš ESB-samvinnan hefur stöšugt fęrzt ķ įtt til aukinnar samręmingar og stjórnunar meš myndun ESB-stofnana meš yfiržjóšlegt vald til įkvöršunartöku, sem hefur beina verkun ķ ašildarlöndunum.  Innan EES-samstarfsins hefur lausnin venjulega veriš sś aš veita ESA samsvarandi vald til įkvaršanatöku meš verkun ķ EFTA-löndunum aš žvķ gefnu, aš įkvaršanirnar endurspegli ķ heild sinni gjörninga ESB.  Um žaš eru samt dęmi, aš vald hafi veriš fęrt til ESB-stofnana.  Vķsaš er til umfjöllunarinnar ķ HR-2021-655-P, Greinargerš, atriši 3.3-3.8." (Sķša 15.)

 Ennfremur skrifar rétturinn, aš EES-samningurinn og norsk samžętting ķ orkumarkaš ESB jafngildi verulegu valdframsali ķ raun:

"Žįtttaka Noregs į Innri orkumarkaši ESB og žjóšréttarlegar skuldbindingar okkar į žessu sviši hefur mikla žżšingu fyrir stjórnun norskra orkumįla.  Hśn hefur t.d. įhrif bęši į afhendingaröryggiš og veršmyndunina į rafmagni ķ Noregi.  Eins og meš EES-samninginn sem slķkan felur žetta ķ raun ķ sér verulegt valdframsal.  Žessar įhrifarķku og umfangsmiklu žjóšréttarlegu skuldbindingar eru engu aš sķšur ķ sjįlfum sér įn vafa innan samningsvaldsvišs samkvęmt Stjórnarskrį - liš 2, og eru ekki til śrskuršar ķ žessu mįli.  Stjórnarskrįrspurningin - lagaeftirlitiš - ķ žessu mįli į einungis viš formlega valdiš, sem var framselt viš samžykki Stóržingsins 22. marz 2018, sbr liš 3.1 aš ofan." (Sķšur 25-26.) 

 

UPPSÖFNUN: MARGT SMĮTT GERIR EITT STÓRT

 NtEU hélt žvķ fram, meš vķsun til greinargeršar Hęstaréttar um 4. jįrnbrautarpakka ESB (marz 2021), aš fullveldisframsališ ķ mįlinu verši aš meta sem heild meš öšru valdframsali į orkusvišinu.  Žaš spannar nokkrar reglugeršir Framkvęmdastjórnarinnar og 4. orkupakka ESB, sem aš efni til var žekktur, žegar Stóržingiš tók sķna ACER-įkvöršun ķ marz 2018 (4. orkupakkinn var lagšur fram sem tillaga Framkvęmdastjórnarinnar, hann var samžykktur ķ ESB 2019). Rķkiš hefur hins vegar hafnaš žvķ aš taka tillit til uppsöfnunar, žar sem safnaš er saman nokkrum Stóržingssamžykktum til aš meta, hversu įhrifarķkt valdframsališ hefur veriš.  

NtEU fęr aš nokkru leyti stušning viš žetta sjónarmiš.  Lögmannsrétturinn skrifar:

"Regla um uppsöfnun styšur aš hafa beri hlišsjón af  raunverulegri og skilvirkri minnihlutavernd. Ef tiltekiš valdframsal er einvöršungu metiš einangraš og ekki er höfš hlišsjón af fyrra valdframsali, mun ķ tķmans rįs - smįmsaman - geta įtt sér staš valdframsal, sem er langtum meira en lķtt įhrifarķkt fyrir žjóšlķfiš.   (...)   Į grundvelli einróma greinargeršar Hęstaréttar og meš tilliti til raunverulegrar og skilvirkrar minnihlutaverndar leggur Lögmannsrétturinn til grundvallar geršum sķnum, aš reglan um uppsöfnun sé ķ gildi viš mat. Aš mati Lögmannsréttarins nęr minnihlutaverndin lengra en bara til aš hindra snišgöngu."(Sķša 19.) 

Ennfremur segir ķ dóminum:

 "Lögmannsrétturinn telur, aš varšandi spurninguna um aš heimila valdframsal til ESB/EES-stofnana į orkusvišinu verši aš hafa ķ huga valdframsal, sem įšur hafi fariš fram į žessu sviši. Žar sem įšur hefur ekki fariš fram valdframsal į orkusviši, hvorki meš sjįlfum EES-samninginum eša seinni lagagjöršum fram aš og meš Orkumarkašspakka 2, fjallar Lögmannsrétturinn ekki nįnar um, hvaša sértękari kröfur veršur aš gera t.d. til mįlefnalegs og tķmanlegs samhengis į milli valdframsala." (Sķša 20.)

Hér veršur réttinum reyndar į fingurbrjótur.  Žaš er rangt, aš įšur hafi ekki įtt sér staš valdframsal į orkusvišinu.  Reglugerš (EB) 1228/2003 um višskipti meš rafmagn, sem var hluti af ESB-Orkumarkašspakka 2 og var innleiddur ķ EES įriš 2007, felur ķ sér bęši upplżsingaskyldu og og sektarheimild.  Ķ įliti sķnu 8. desember 2004 komst Lagadeild Stóržingsins aš žeirri nišurstöšu, aš valdiš til aš sekta "meš vafa" vęri įhrifalķtiš (sjį frv. 4 S (2017-12018), sķšu 28).

Lögmannsrétturinn styšur ekki sjónarmiš NtEU um, aš einnig sķšari tķma valdframsal skuli taka meš ķ reikninginn:

"Aš mati Lögmannsréttarins getur uppsöfnunarreglan ašeins virkaš "aftur į bak ķ tķma". Žetta gildir óhįš žvķ, hversu sterk mįlefnaleg eša tķmanleg tenging er viš framtķšar framsal." (Sķša 20.)

Rétturinn telur heldur ekki, aš žęr 4 reglugeršir Framkvęmdastjórnarinnar, sem eru višbętur viš Orkupakka 3 og voru teknar inn ķ EES-samninginn 2021, "réttarlega séš varpi ljósi į innihald og umfang valdsins, sem var framselt įriš 2018" (sķša 33). 

Samt stendur ķ dóminum, aš "vald ESA til aš taka įkvaršanir, sem varša RME [orkulandsreglara Noregs] sem óhįš stjórnvald [var] aukiš" (sķša 32)."

Lögmannsrétturinn fellst aš sumu leyti į rök NtEU, en žaš hefur alltaf veriš ljóst, aš til aš snśa viš įkvöršun Stóržingsins fyrir rétti ķ Noregi žyrfti hiš pólitķska deilumįl aš vera hafiš yfir lagalegan efa.  Samt veršur nś žessi leiš reynd til žrautar fyrir Hęstarétti Noregs. Žetta deilumįl sżnir, hversu hępiš er aš kveša į um žaš ķ stjórnarskrį, aš žingiš geti metiš žaš sjįlft, hvers konar kröfur eigi aš gera um atkvęšagreišslu žess, ž.e. hvort einfaldur meirihluti skuli duga eša regla um aukinn meirihluta višhöfš.  Žaš hlżtur jafnan aš vera freistandi ķ įgreiningsmįlum, žegar einfaldur meirihluti žings vill framselja vald til erlendrar stofnunar, žar sem landiš er ekki fullgildur ašili, aš lįta einfaldan meirihluta duga.  

Annar hluti af žremur žessarar greinar Mortens Harpers veršur birtur ķ nęsta pistli hér į vefsetrinu.  

 

 

 

 


Nż skattheimta veldur kollsteypu ķ strandbyggšum Noregs

Nżlega bįrust fregnir af fįheyršri fyrirhugašri višbótar skattheimtu norsku rķkisstjórnarinnar undir forsęti forrķks krata, Jonasar Gahr Störe, af atvinnustarfsemi, sem hefur veriš hryggjarstykkiš ķ byggšum mešfram endilangri strandlengju Noregs. Fyrir vikiš varš strax fjįrmagnsflótti śr greininni, fyrirtęki lögšu fjįrfestingar į ķs og geršu įętlanir um aš draga śr starfsemi og fękka starfsfólki. Žetta mun valda atvinnuleysi ķ byggšunum, ef śr veršur, og fólksflótta.  Žannig er žetta skólabókardęmi um skašleg įhrif rķkisvaldsins, žegar žaš veršur of gķrugt og gengur of hart aš fyrirtękjunum. 

Žetta sżnir lķka vanžekkingu embęttismanna og stjórnmįlamanna į atvinnustarfseminni, samkeppnishęfni hennar og burši til aš bera miklu meiri skattheimtu en fyrirtęki ķ annars konar starfsemi žurfa aš bśa viš. Hiš opinbera veršur aš gęta jafnręšis og mešalhófs. Ef kżrin er ofmjólkuš, eyšileggst jśgriš strax, kżrin veikist og hęttir aš gefa nokkuš af sér, og fólkiš į bęnum lepur fyrir vikiš daušann śr skel.  Vönduš greining veršur aš vera undanfari nżrrar skattheimtu.  

Gunnlaugur Snęr Ólafsson, blašamašur, tók saman  fróšlega fréttaskżringu ķ 200 mķlum Morgunblašsins 1. desember 2022 um žaš, hvernig rķkisstjórn Noregs viršist fara offari ķ skattheimtu į sjókvķaeldi viš Noregsstrendur. Ofurskattheimta į aldrei viš og sķzt, žegar samkeppnisgreinar į alžjóšlegum mörkušum eiga ķ hlut, og tķmasetningin er alslęm, žvķ aš nś haršnar į dalnum į matvęlamörkušum Evrópu og vķšar. Žaš gęti leitt til lękkunar į dżrum matvęlum, ef ódżrari stašgönguvara er fyrir hendi.  Fréttaskżring Gunnlaugs bar fyrirsögnina:

"Ringulreiš vegna aušlindagjalds".

Hśn hófst žannig:

"Óhętt er aš segja, aš tillaga norsku rķkisstjórnarinnar um aš innleiša nżjan aušlindaskatt, s.k. grunnleigu, į sjókvķaeldi hafi falliš ķ grżttan jaršveg ķ samfélögunum mešfram strandlengju landsins.  Skattahękkunin, sem lögš er til, hefur haft żmsar hlišarverkanir, sem ekki viršist hafa veriš gert rįš fyrir viš mótun tillögunnar.  Fyrirtęki hafa hętt viš fjįrfestingar, gripiš til uppsagna, og norska rķkisstjórnin hefur žurft aš minnka gjaldstofn nżs aušlegšarskatts sem og [aš] bęta upp hundruša milljóna tap norska fiskeldissjóšsins, "Havbruksfondet"." 

Hér er hrapaš ótrślega aš višbótar gjaldtöku, og jafnvel vafamįl, hvort nokkur žörf var į einhverri višbótar gjaldtöku.  Fyrir vikiš og vegna orkumįlanna koma nś norsku stjórnarflokkarnir afar illa śt ķ fylgisathugunum į landsvķsu, og mį segja, aš Mišflokkurinn hafi bešiš afhroš, en hann er dęmigeršur dreifbżlisflokkur, og fjįrmįlarįšherrann er formašur hans.  Fylgi Verkamannaflokksins hefur rżrnaš minna, en tęp 3 įr eru ķ nęstu Stóržingskosningar, og stjórnarflokkarnir gętu nįš vopnum sķnum į kjörtķmabilinu. 

"Norska rķkiš gerir rįš fyrir, aš grunnleigan, įsamt tekjuskatti lögašila, geri žaš aš verkum, aš jašarskattar fiskeldisfyrirtękja verši 62 %, en aš skatthlutfalliš verši 51,3 %.  Į móti benda fiskeldis- og vinnslufyrirtękin į, aš grunnleigan, sem lögš er til, bętist viš hękkun aušlegšarskatts į framleišsluleyfi, sem hafa veriš śt gefin, hękkun tekjuskatts lögašila, hęrra framleišslugjald og hęrri aušlindaskatt.  Žaš sé žvķ ķ raun veriš aš leggja 80 % skatt į sjókvķaeldiš."

Hér hefur norsku rķkisstjórninni oršiš alvarlega į ķ messunni.  Enginn heišarlegur atvinnuvegur getur stašiš undir žvķlķkri ofurskattheimtu, og žess vegna er rķkisstjórnin ķ raun aš kippa fótunum undan blómlegri atvinnugrein, og um leiš munu sjįvarbyggšir vķša hrynja.  Žetta eru ótrślegar ašfarir Trygve Magnus Slagsvold Vedum, sem veriš hefur fjįrmįlarįšherra sķšan ķ október 2021 og formašur Mišflokksins sķšan 2014.  Vedum er garšyrkjumašur frį Stange ķ Innlandet og hefur setiš į Stóržinginu sķšan 2005. 

Fylgi Mišflokksins hefur nś hruniš nišur ķ "bjórstyrk".  Vedum veršur aš leišrétta mistök sķn. Fyrirtęki eru ekki mjólkurkżr fyrir hiš opinbera.  Žau eru til aš skapa veršmęti og atvinnu.  Ef žau hagnast og geta žar af leišandi borgaš tekjuskatt, er žaš jįkvętt.  Gjaldheimta af aušlindanotkun og framleišslu er vandmešfarin, og žar veršur aš gęta sanngirni og  jafnręšis, svo aš stjórnvöld skekki ekki samkeppnishęfni um fjįrmagn, starfsfólk og markaši. 

"Ķ kjölfar tilkynningar norsku rķkisstjórnarinnar um nżja grunnleigu af sjókvķaeldi hófu hlutabréf fiskeldisfyrirtękjanna, sem skrįš eru ķ kauphöllina ķ Ósló, aš falla.  Veršmęti žeirra dróst į einum degi saman um mrdNOK 44, um mrdISK 632, eins og gengiš er nś.  Samhliša hafa fyrirtękin sett fjįrfestingar fyrir um mrdNOK 24 į ķs."  

Žetta sżnir, hvaš tilkynningar rįšherra um fyrirętlanir rķkisstjórnarinnar geta veriš afdrifarķkar fyrir fjįrhagsstöšu fyrirtękja og atvinnuöryggi launžega.  Žetta į alveg sérstaklega viš, žegar fyrirętlun rįšherra er ķžyngjandi fyrir fyrirtęki, sem skrįš eru ķ kauphöll.  Žau verša aš stķga varlega til jaršar, og žaš verša lķka viškomandi stjórnvöld og gagnrżnendur žessara fyrirtękja aš gera. Hérlendis hafa fyrirtęki ekki žurft aš žola kollsteypur af žessu tagi af hendi fjįrmįlarįšherra frį dögum "einu hreinu vinstri stjórnarinnar" 2009-2013, en sum hafa mįtt žola miklar įgjafir og jafnvel herferšir ķ fjölmišlum og af hendi fjölmišla. Er žar oft hįtt reitt til höggs af mismikilli fyrirhyggju og ķgrundun.

"Um mišjan nóvember [2022] sagši fiskeldisfyrirtękiš Salmar upp 851 starfsmanni ķ vinnslustöšvum félagsins į Fröya og Senja.  Įstęša uppsagnanna var ķ fréttatilkynningu sögš tillaga rķkisstjórnarinnar um auknar įlögur į greinina, "sem hefur eyšilagt markašinn fyrir langtķma samninga į föstu verši. [...] Slķkir samningar eru venjulega geršir löngu fyrir afhendingu, og eru žeir algjörlega naušsynlegir til aš fylla ašstöšuna af nęgri vinnslustarfsemi", sagši ķ fréttatilkynningunni." 

Axarskapt norsku rķkisstjórnarinnar hefur haft hrapallegar afleišingar fyrir atvinnuöryggi starfsmanna fiskeldisfyrirtękjanna į strönd Noregs.  Įšur en einhverjum hérlendum stjórnmįlamanni dettur nęst ķ hug aš fara fram meš vanhugsašar tillögur um aušlindagjald, framleišslugjald eša hvaša nöfnum, sem tjįir aš nefna gjaldtökuhugmyndir žeirra, ęttu žeir aš leiša hugann aš alvarlegum afleišingum slķkra gjörša hjį fręndum vorum, Austmönnunum.   

 


Fyrsti innlendi rįšherrann

Heimastjórnin 1904 markaši meiri žįttaskil en sś stjórnkerfisbreyting ķ Danaveldi ein og sér gaf tilefni til aš ętla, aš verša mundi.  Įstęša žess var einfaldlega sį mannkostamašur af ķslenzku bergi brotinn, sem til starfans valdist.  Hetjuljómi hefur leikiš um manninn Hannes Hafstein, fyrsta rįšherrann meš skrifstofu ķ gamla og ķburšarlausa stjórnarrįšshśsinu viš Lękjartorg, ķ huga höfundar žessa vefpistils, sķšan hann į ęskuįrum sķnum réšist ķ aš lesa višamikiš nżśtkomiš ęvisögurit žessa manns, sem hann hafši kynnzt örlķtiš viš aš vera lįtinn lęra nokkur kvęša hans utanbókar ķ barnaskóla.

Viš lestur įgętrar yfirlitsgreinar nafna hans, Hólmsteins Gissurarsonar og fręnda žessa höfundar um ęttir Vatnsdęlinga ķ A-Hśnavatnssżslu, ķ Morgunblašinu 13. desember 2022, rifjušust upp kynnin af žessu glęsi- og gįfumenni.

Hannes Hafstein skildi vel, hvaš žjóš hans žurfti mest į aš halda, og meš skįldlegu innsęi sķnu hefur hann vafalaust skynjaš, hvķlķka ofurkrafta yrši hęgt aš beizla meš žjóšinni, ef hśn ašeins fengi žau tękifęri, sem dygšu til atvinnuuppbyggingar.  Tvennt žurfti til aš virkja žessa krafta: erlent fjįrmagn (innlent var ekki til ķ teljandi męli) og verktęknilega žekkingu. Hann lagši grunn aš hvoru tveggja meš žvķ aš laša erlent fjįrfestingarfjįrmagn til landsins, og hann lagši grunn aš verklegum framförum ķ landinu į sviši veitna, vega- og brśargeršar meš žvķ aš skipa Jón Žorlįksson, Landsverkfręšing, 1905. 

Jón Žorlįksson fęddist į Vesturhólum ķ V-Hśnavatnssżslu.  Hann var einn nįnasti og eindregnasti stušningsmašur Hannesar Hafstein į Heimastjórnarįrunum, 1904-1918.  Nś veršur vitnaš ķ téša grein Hannesar Hólmsteins:

  "Stjórnmįlamašurinn Hannes Hafstein":

"En žaš var eins og nż tķš gengi ķ garš įriš 1904, žegar žaš geršist hvort tveggja, aš Ķslendingar fengu heimastjórn og aš nżr banki tók til starfa, Ķslandsbanki, sem įtti įsamt Landsbankanum eftir aš fjįrmagna vélvęšingu fiskiskipaflotans. 

Fyrir einstaka tilviljun varš nś fyrsti ķslenzki rįšherrann skįldiš, sem hafši ort hvaš bezt um framfaražrį žjóšarinnar, Hannes Hafstein.  Ķ dag er žess minnzt, aš 100 įr eru lišin frį lįti hans.  Jafnvel heitir andstęšingar Hannesar višurkenndu į sinni tķš, aš hann vęri ekki ašeins snjallt og rismikiš skįld, heldur lķka glęsimenni, sem vęri gešfelldur ķ viškynningu, vinmargur og vinsęll og kynni aš koma viršulega fram fyrir Ķslands hönd.  

Honum var hins vegar stundum brugšiš um aš hafa ekki ašra hugsjón en eigin frama.  Žvķ fór žó fjarri.  Hannes stóš traustum fótum ķ ķslenzkri stjórnmįlaarfleifš og hafši til aš bera sterka sannfęringu, žótt vissulega vęri hśn milduš af ešlislęgri sįttfżsi og langri reynslu."

Vissulega var Hannes Hafstein hugsjónamašur og meginhugsjón hans var sś aš bęta hag ķslenzku žjóšarinnar meš hjįlp nśtķma tękni og erlends fjįrmagns.  Žetta varš sķšan meginžema framfarasinna hérlendis alla 20. öldina, og aušvitaš mįtti hann kljįst viš żmiss konar dragbķta, en hann įorkaši samt višamiklu verki ķ samstarfi viš Landsverkfręšing sinn og marga ašra, sem sįu, hvaš žurfti aš gera og fundu śt, hvernig ętti aš gera žaš.  Ekki vantar heldur dragbķta į framfarir 21. aldarinnar, og žeir klęšast margir dulargervi landverndar og heimsendaspįmennsku į grundvelli rangs mats į hlżnun andrśmslofts, eins og menn geta séš, ef žeir fletta upp į "Dr John Christy, director of the University of Alabama/Huntsville“s Earth System Science Centre, ESSC". 

"Hannes Hafstein var umfram allt žjóšrękinn og frjįlslyndur framfarasinni.  Ķ minningargrein sagši einn nįnasti samstarfsmašur hans, Jón Žorlįksson, forsętisrįšherra:

"Grundvallarhugsun Hannesar Hafstein ķ sambandsmįlinu hygg ég hafa veriš žį, aš hann vildi afla landinu žeirra sjįlfstęšismerkja og žess sjįlfstęšis, sem frekast var samrżmanlegt žeirri hugsun aš halda vinfengi danskra stjórnmįlamanna og fjįrmįlamanna og įhuga hjį žeim fyrir žvķ aš veita žessu landi stušning ķ verklegri framfaravišleitni sinni."" 

Žarna er vel aš orši komizt, og Jón Žorlįksson mįtti trśtt um vita hugaržel sķns nįna samverkamanns.  Žarna kemur vel fram, hversu raunsęr og mikill raunhyggjumašur Hannes Hafstein var.  Hann notaši žó  skįldlega andagift sķna til aš vķsa sér leiš, en sķšan raunsęiš til aš komast sem hrašast įfram og sem lengst.  Hann vildi ekki ganga svo langt ķ sjįlfstęšismįlinu, aš Danir gęfu Ķslendinga upp į bįtinn.  Hann vildi einfaldlega nżta verkžekkingu žeirra og markašsžekkingu til hagsbóta fyrir landslżš, į mešan honum yxi fiskur um hrygg ķ efnalegu tilliti.

  Žetta minnir dįlķtiš į žróun virkjanatękninnar ķ landinu į 20. öldinni.  Fyrir utan virkjanir bęjarlękjanna var hönnun og verkstjórn aš mestu ķ höndum fyrirtękja į Noršurlöndunum og annars stašar fram aš og meš Bśrfellsvirkjun, en meš henni uršu umskipti ķ verklegum efnum į žessu sviši, og verksmišjan, sem hśn knśši, ISAL ķ Straumsvķk, markaši lķka žįttaskil ķ tęknilegum efnum į išnašarsvišinu.

  Hannes Hafstein var tvķmęlalaust frumkvöšull ķ hópi stjórnmįlamanna um žróun ķslenzkra atvinnuvega inn ķ nśtķmann. Žaš, sem geršist ķ žeim efnum į 20. öldinni, var afrek į evrópskan męlikvarša og žótt vķšar vęri leitaš. 

"Hannes vildi, aš Ķslendingar vęru vinir annarra žjóša, ekki sķzt višskiptavinir žeirra, en hann vildi ekki, aš žeir vęru žegnar žessara žjóša, heldur skyldu žeir rįša eigin mįlum, vera fullvalda žjóš.  En sś fullvalda žjóš gat ekki lifaš į munnvatni og fjallagrösum, heldur žurfti hśn erlent fjįrmagn til aš nżta kosti lands og sjįvar.  Haga varš žvķ mįlum hyggilega, laša śtlendinga aš ķ staš žess aš fęla žį frį."

Žetta er hverju orši sannara, og žetta varš pólitķsk arfleifš žeirra barįttufélaganna, Hannesar Hafstein og Jóns Žorlįkssonar.  Jón Žorlįksson varš įriš 1929 formašur Sjįlfstęšisflokksins, sem žį var stofnašur viš sameiningu Ķhaldsflokksins og Frjįlslynda flokksins.  Sjįlfstęšisflokkurinn hefur allan tķmann stašiš vörš um žetta grundvallarstef ķ framfarasókn žjóšarinnar. Framfarasóknin tafšist mikiš ķ Kreppunni miklu į 4. įratugi 20. aldarinnar, žegar Framsóknarflokkur og Alžżšuflokkur komu į haftabśskap, sem varši hér lengur en ķ nokkru öšru lżšręšisrķki Evrópu, og žjóšin var ekki leyst śr višjum višskiptahaftanna fyrr en Višreisnarstjórnin undir forystu Sjįlfstęšisflokksins komst hér til valda 1959. 

Framsóknarflokkurinn og Alžżšubandalagiš, forveri vinstri gręnna og Samfylkingar, böršust t.d. hatrammlega gegn Bśrfellsvirkjun og ISAL į sinni tķš, en Sjįlfstęšisflokkur og Alžżšuflokkur voru žį ķ raun aš framfylgja stefnu fyrsta rįšherrans og fyrsta formanns Sjįlfstęšisflokksins. Nś hafa afturhaldsöflin tekiš į sig ašra mynd, dulargervi, reynt aš ašlaga sig ašstęšum. 

"Žessa hugsun um afstöšu Ķslendinga til annarra žjóša mį rekja allt til Snorra Sturlusonar [Reykholtshöfšingja], en hann samdi ręšu Einars Žveręings, sem įtti aš hafa veriš flutt į Alžingi įriš 1024, žį er Žórarinn Nefjólfsson bar Ķslendingum boš Ólafs digra um, aš žeir geršust honum handgengnir.  Snorri lętur Einar segja, aš vķst sé žessi konungur góšur, en hitt sé ljóst, aš konungar séu misjafnir, sumir góšir og ašrir ekki, og sé žvķ Ķslendingum bezt aš hafa engan konung.  Ķslendingar skuli hins vegar vera vinir Ólafs konungs og gefa honum gjafir.  Ķ Heimskringlu Snorra er eitt meginstefiš, aš öšru hverju komist til valda konungar, sem heyi strķš og leggi į žunga skatta landslżš til óžurftar."

Aš jįta konungi hollustu gat auk skattskyldunnar vafalķtiš leitt til herskyldu ungra Ķslendinga, ef konungur framkvęmdi herśtboš.  Žį var įkjósanlegra fyrir Ķslendinga aš geta vališ sér flokk strķšandi fylkinga ķ Noregi, eins og Snorri gerši ķ įtökum Skśla jarls og Hįkonar gamla, en žar vešjaši Snorri į rangan hest, sem varš honum dżrkeypt.

Žormóšur Kolbrśnarskįld gekk ķ liš Ólafs digra, varš hjį honum hiršskįld og féll meš honum į Stiklastöšum 1030.  Žegar ör var dregin śr brjósti hans ķ sjśkratjaldi konungsmanna, fylgdu hvķtleitar trefjar meš, sem lķktust fitu. Skįldiš brįst viš meš žvķ aš lofa konung sķnn meš oršunum "og vel hefur konungur vor ališ oss", og féll hann sķšan daušur nišur.  Skįldiš brį sér hvorki viš sįr né dauša.  Žessi forni andi var meš öllu horfinn ķ Kófsfįrinu, sem hér geisaši 2020-2021, žar sem višbrögš stjórnvalda uršu rķkissjóši hrottalega dżr og ollu meira heilsufarstjóni en veiran (SARS-CoV-2) sjįlf. Eins og yfirvöld ķ kommśnistarķkinu Kķna valda samfélagslegar lokanir grķšarlegu tjóni og gera heilsufarlega minna en nokkurt gagn, tefja ašeins framrįs veirunnar, žvķ aš bóluefnin eru mjög gagnslķtil og gera ķ sumum tilvikum illt verra.    

Žaš, sem lį ķ oršum Snorra ķ Reykholti var, aš allt of įhęttusamt vęri fyrir Ķslendinga aš jįtast undir erlent vald, žvķ aš žaš gęti fyrr en sķšar sölsaš undir sig śrslitavald um ķslenzk mįlefni.  Žetta į ķ hęsta mįta viš um žaš, ef innlendir glópar viš einhverjar annarlegar ašstęšur nį aš véla landsmenn til aš ganga ķ Evrópusambandiš.  Aušlindir landsins yršu žį žegar ķ uppnįmi, og viš yršum fęrš aftur į reit, sem er handan Heimastjórnar. Öll hin mikla barįtta yrši unnin fyrir gżg. 

"Ķ innanlandsmįlum fylgdi Hannes Hafstein žeirri frjįlslyndu stefnu, sem hann hafši kynnzt į nįmsįrum sķnum ķ Kaupmannahöfn.  Voru fyrri rįšherraįr hans frį 1904-1909 eitt mesta framfaraskeiš Ķslandssögunnar, eins og alkunna er.  Žjóšin brauzt śr fįtękt ķ bjargįlnir, fólk flykktist śr kotunum ķ žéttbżliš, innlendir kaupmenn leystu erlenda af hólmi, ķslenzkir vélbįtar og togarar drógu björg ķ bś, nżtt fjįrmagn skapašist [viš aukinn śtflutning-innsk. BJo].  Ólķkt žvķ, sem geršist ķ mörgum öšrum Evrópulöndum į žeim įrum, dró śr fólksflutningum vestur um haf.  Žetta var öld hinnar frjįlsu samkeppni, en henni mįtti lżsa meš fleygum oršum Hannesar įriš 1882:

Ég elska žig stormur, sem geisar um grund

og glešižyt vekur ķ blašsterkum lund,

en grįfeysknu kvistina bugar og brżtur

og bjarkirnar treystir um leiš og žś žżtur.  

Keppnislundin kallar einmitt oft og tķšum fram beztu hęfileika fólks til aš nį įrangri į tilteknu sviši, og samkeppni fyrirtękja leišir išulega til aukinnar framleišni og vöru- eša žjónustužróunar, hin bezt reknu eflast og hin lakari leggja upp laupana. Heilbrigš samkeppni er grundvöllur frjįlsra samfélaga og frjįlsra hagkerfa.  Meš žeim hefur manninum tekizt aš hįmarka lķfskjör sķn, og žetta kerfi, sem stundum er kennt viš aušhyggju (kapķtalisma) Adams Smith, hefur leyst fleira fólk śr višjum örbirgšar en nokkurt annaš kerfi.  Lķklegt er, aš Hannesi Hafstein hafi veriš ljóst, aš žetta kerfi yrši fljótfarnasta leišin fyrir Ķslendinga til aš nį öšrum žjóšum ķ lķfskjörum. 

Į dögum Hannesar voru annars konar višhorf lķka uppi, sem afvegaleiddu fólk, og žó ķ enn meiri męli sķšar, žegar villutrśarmenn kommśnismans fóru aš boša fagnašarerindi kommśnismans, sem er reist į draumórum og efnahagslegum bįbiljum.  Žaš hefur alltaf veriš markašur fyrir hjįtrś og hindurvitni.  

 

  

 


Ófullnęgjandi stjórnsżsla

Žaš höfšu żmsir įhyggjur af žvķ viš rįšningu nśverandi forstjóra Orkustofnunar, aš ķ fyrsta skipti ķ sögu stofnunarinnar og forvera hennar var fariš inn į žį braut aš velja ekki til starfans neinn śr röšum tęknimenntašra umsękjenda, s.s. verkfręšing eša tęknifręšing, heldur var stjórnmįlafręšingur valinn śr hópi umsękjenda. Nś žegar hefur komiš ķ ljós, aš ekki hafa stjórnarhęttir Orkustofnunar batnaš viš žessa nżbreytni, heldur žvert į móti, žvķ aš afgreišslutķmi umsókna um leyfi fyrir allstórum virkjunum hefur lengzt verulega.

Afsakanir orkumįlastjóra eru aumkvunarveršar og sżna, aš hana skortir alla tilfinningu fyrir žvķ, sem liggur į aš gera (sense of urgency). Ķ staš žess aš taka stęrstu og žar af leišandi vęntanlega tķmafrekustu umsóknina fyrir strax og senda hana śt ķ umsagnarferli og gera žį annaš į mešan, žį saltar hśn stęrstu umsóknina ķ hįlft įr.  Žetta umsagnarferli er ķ sjįlfu sér umdeilanlegt eftir alla žį kynningu og umsagnarferli, sem įtt hafa sér staš į verkinu, og ętlazt veršur til, aš Orkustofnun hafi allar athugasemdir viš verkiš žegar undir höndum, er hśn fęr umsókn Landsvirkjunar til afgreišslu. 

Žį skżlir orkumįlastjóri sér į bak viš žaš aš gęta žurfi vandvirkni.  Tķmanotkun er enginn męlikvarši į vandvirkni, og nś į žaš eftir aš koma ķ ljós, hvort Orkustofnun hafi lagt eitthvaš markvert til verkefnisins eša hvort tķmanotkunin hafi snśizt um sżndarmennsku og aukaatriši, sem engu mįli skipta. 

Ķ Staksteinum Morgunblašsins var fjallaš um žetta alvarlega stjórnsżslumįl undir fyrirsögninni:

 "Óešlilegar tafir Orkustofnunar".

Samkvęmt reglum um žessi mįl gildir, aš Orkustofnun į aš afgreiša umsókn um virkjunarleyfi innan 2 mįnaša frį žvķ, aš sķšustu gögn berast.  Žaš er aušvitaš mjög įmęlisvert, ef stofnunin kallar inn gögn um umsóknina, sem eru óžörf fyrir afgreišslu mįlsins, til aš hanga į 2 mįnaša tķmafrestinum. Samt er hśn nś žegar bśin aš brjóta žį reglu um afgreišslufrest.

Orkustofnun hefur misskiliš hlutverk sitt, ef veriš er aš endurhanna virkjuninaaš einhverju leyti, enda hefur Orkustofnun hvorki žekkingu né reynslu innan sinna vébanda til žess og er žį komin śt fyrir sitt verksviš.

Ķ téšum Staksteinum stóš m.a.:

"Eitt dęmi um seinagang [opinberra stofnana] er afgreišsla Orkustofnunar į umsókn Landsvirkjunar um virkjunarleyfi vegna Hvammsvirkjunar.  Umsóknin var lögš fram ķ jśnķ ķ fyrra [2021], og žaš tók Orkustofnun rśmlega hįlft įr aš byrja vinnu viš umsóknina, en samkvęmt reglugerš ber aš taka įkvöršun um virkjunarleyfi innan tveggja mįnaša frį žvķ, aš öll gögn hafa borizt."

Žetta eru žvķlķk molbśavinnubrögš, aš engu tali tekur.  Stendur žessari rķkisstofnun gjörsamlega į sama um žann grķšarlega kostnaš, sem sleifarlag af žessu tagi mun hafa ķ för meš sér vegna žess, aš fyrirtęki munu ekki fį afhenta žį orku, sem žau vantar, įrum saman ?  Hvernig komiš er fyrir stofnun fyrrum orkumįlastjóra, Jakobs Björnssonar, rafmagnsverkfręšings og kennara höfundar, er žyngra en tįrum taki. 

"Leyfisveitandanum er ķ lófa lagiš, hversu ķtarleg sem umsókn er, aš kalla eftir frekari gögnum, og žaš var gert ķ žessu tilviki.  Allt žetta įr hefur fariš ķ samskipti Orkustofnunar og Landsvirkjunar."

Ef raunveruleg įstęša vęri fyrir žessari hegšun Orkustofnunar, er um aš ręša vanreifaša umsókn Landsvirkjunar um virkjunarleyfi fyrir Hvammsvirkjun, og žvķ veršur ekki trśaš aš óreyndu.  Öllu lķklegra er, aš žeir, sem véla um žessa umsókn hjį Orkustofnun, skorti naušsynlega fęrni til aš rżna višamikiš tęknilegt višfangsefni į borš viš hönnun žessarar virkjunar.  Žaš er žó öllu verra, aš innan veggja Orkustofnunar viršist skorta skilning į raunverulegu hlutverki hennar ķ žessu sambandi.  Hlutverk stofnunarinnar er ekki aš stunda neins konar hönnunarrżni, žvķ aš Landsvirkjun mun bera fulla įbyrgš į žeirri hönnun, sem hśn leggur fram.  Hlutverk Orkustofnunar ķ žessu samhengi er einvöršungu aš yfirfara virkjunartilhögun og sannreyna, aš hśn uppfylli alla skilmįla, sem Landsvirkjun hefur undirgengizt į undirbśningsstigum.  Žess vegna hafa Orkustofnun veriš sett 2 mįnaša tķmamörk til verkefnisins, sem er sanngjarnt. 

Žaš er hlutverk orkumįlastjóra aš fylgjast meš starfsmönnum sķnum og/eša verktökum og sjį til žess, aš žeir blįsi ekki verkefni sitt śt langt umfram žaš, sem ętlazt er til af žeim.  Nśverandi orkumįlastjóra viršast hafa veriš mislagšar hendur aš žessu leyti. 

"Orkumįlastjóri viršist telja žann tķma, sem žetta hefur tekiš, réttlętanlegan og talar um, aš žurft hefši fleira fólk og aukiš fjįrmagn.  Žį segir orkumįlastjóri mikilvęgt aš vanda vel til verka, sem gefur augaleiš, en žaš felur ekki ķ sér, aš opinberar stofnanir geti tafiš mįl, eins og žeim hentar.  Hér žarf aš vera hęgt aš halda śti skilvirku atvinnulķfi, og hluti af žvķ er, aš hęgt sé aš rįšast ķ virkjanaframkvęmdir innan ešlilegs tķmaramma."

Mįlflutningur orkumįlastjóra er órökstuddur og frasakenndur, eins og žar tali PR-fulltrśi orkumįlastjóra og orkulandsreglara ESB, en ekki sjįlfur orkumįlastjóri Ķslands meš faglega žyngd. Aš bera viš manneklu, žegar inn kemur stórt verkefni, er óbošlegt, žvķ aš mannahald Orkustofnunar į ekki aš miša viš toppįlag.  Orkustofnun įtti aš leigja strax inn kunnįttufólk, t.d. af verkfręšistofu, til aš fįst viš žetta verkefni (verkfręšistofu, sem ekki hefur komiš aš undirbśningsvinnu Landsvirkjunar vegna Hvammsvirkjunar) ķ staš žess aš fórna höndum yfir įlaginu og leggja verkefniš ķ saltpękil ķ hįlft įr og hefja žį umsagnarferli og innköllun višbótar gagna. 

Hver segir, aš Orkumįlastofnun hafi vandaš vel til verka, žegar hśn loksins dró umsóknina upp śr saltpęklinum ķ janśar 2022 ?  Orkumįlastjóri styšur žį einkunn sķna ekki meš neinum dęmum.  Gęši žessarar rżni Orkustofnunar eiga einfaldlega eftir aš koma ķ ljós.  Eftir stendur, aš rįšleysiš viršist mikiš, žegar aš verkstjórninni kemur į žessum bę, enda er hulin rįšgįta, hvernig menntun ķ stjórnmįlafręši į aš gagnast ķ žessum efnum, en lengi skal manninn reyna.  

 


Vestfiršinga vantar virkjun

Stašarval virkjana landsins er mikilvęgt til aš lįgmarka orkutöp, spennusveiflur og til aš hįmarka afhendingaröryggi raforku til notenda hennar.  Žungamišja virkjana landsins er į Žjórsįr/Tungnaįr-svęšinu, sem er tengt Hvalfirši, Straumsvķk og žéttbżlinu sušvestanlands meš öflugum hętti. Sušurland nżtur góšs af tengingu viš Bśrfellsvirkjun, en styrkja mį enn raforkukerfi Sunnlendinga meš tengingu viš vęntanlegar ašveitustöšvar viš virkjanir ķ Nešri-Žjórsį. 

Raforkukerfi Austurlands bżr aš öflugustu virkjun landsins, Fljótsdalsstöš. Į Vesturlandi er engin  stórvirkjun, en öflug ašveitustöš į Brennimel og önnur į Vatnshömrum, en einkum og sér ķ lagi vantar Vestfiršinga trausta virkjun, sem styrkt geti raforkukerfi žeirra. Žar er naušsyn į auknu skammhlaupsafli, svo aš setja megi 60 kV flutningskerfi LN ķ jöršu, og spennustöšugleika. Meš žessu tvennu vęri Vestfiršingum komiš ķ flokk flestra annarra landsmanna gagnvart afhendingaröryggi rafmagns og lķtilli losun koltvķildis viš raforkuvinnslu.  

Ein gleggsta grein, sem um įrabil hefur sézt į prenti hérlendis um virkjanamįl, birtist ķ Morgunblašinu 28. nóvember 2022.  Höfundur hennar er Elķas Jónatansson, forstjóri Orkubśs Vestfjarša, og bar hśn fyrirsögnina:

"Aš virkja og vernda loftslag - hvar į aš virkja".

Hann gerši hnitmišaša grein fyrir stöšu Vestfiršinga ķ orkumįlum:

"Vestfiršingar fį helming raforku sinnar eftir einni 160 km langri Vesturlķnu frį tengivirki Landsnets (LN) fyrir botni Hrśtafjaršar [ašveitustöš Hrśtatungu] ķ tengivirkiš ķ Mjólkį viš Mjólkįrvirkjun.  Orkan į lķklega oftast upptök sķn ķ Blönduvirkjun ķ 100 km fjarlęgš frį Hrśtafirši [orkubśsstjórinn getur vafalaust vķsaš til kerfishermana um žetta]. Orkan er žvķ flutt 260 km leiš  frį orkustöš ķ tengivirkiš ķ Mjólkį meš tilheyrandi töpum.

Hinn helmingurinn er framleiddur innan Vestfjarša, og er Orkubś Vestfjarša (OV) žar stęrsti orkuframleišandinn og eini framleišandinn, sem hefur einhvern varaforša [mišlunargetu], sem heitiš getur ķ lónum viš sķnar virkjanir.  Stęrsta virkjun OV er Mjólkįrvirkjun, 11 MW, en samtals eru virkjanir ķ eigu OV og einkaašila į Vestfjöršum 21 MW." 

Žaš er fljótlegt aš reikna śt įrlegu orkutöpin į žessari 260 km löngu leiš frį Blöndu til Mjólkįr og kostnaš žeirra og kostnašinn fyrir vestfirzka notendur af völdum truflana, sem valda spennusveiflum og straumleysi hjį žeim.  Žar aš auki er fyrirsjįnlega į nęstu įrum žörf fyrir afliš, sem nś er flutt til Vestfjarša, nęr Bönduvirkjun. Af žessum sökum leikur ekki į tveimur tungum, aš um 30 MW virkjun, vel stašsett į Vestfjöršum, er žjóšhagslega hagkvęm.  Vert vęri, aš žingmenn NV-kjördęmis kęmu nś auga į žetta og styddu viš bakiš į rķkisfyrirtękinu Orkubśi Vestfjarša ķ višleitni fyrirtękisins til aš hrinda af staš góšum hugmyndum fyrirtękisins um nęstu žokkalegu vatnsaflsvirkjun į Vestfjöršum.

"Til aš tryggja afhendingaröryggi į Vestfjöršum, žegar flutningslķnur eru straumlausar, hefur veriš komiš upp neti varaaflsvéla vķša um Vestfirši.  Stęrsta varaaflsstöšin er ķ Bolungarvķk, 11 MW dķsilstöš ķ eigu LN, byggš įriš 2015.  Varaaflsstöšin er jafnstór Mjólkįrvirkjun. Į Patreksfirši er 4,7 MW dķsilstöš OV (mikiš endurnżjuš 2018), en OV er meš 11 varaaflsstöšvar um alla Vestfirši, alls 18 MW.  Varaaflsstöš LN og nokkrar varaaflsstöšvar OV eru bśnar sjįlfvirkni og ręsa inn į net į innan viš 90 s, ef raforkunetiš veršur straumlaust vegna bilana eša višhalds.  

Žaš hefur sżnt sig, aš Vestfiršir žurfa ķ dag aš vera meš 100 % (dķsil-) varaafl fyrir raforku til heimilisnota og til žeirra fyrirtękja, sem nota forgangsorku, til aš tryggja įsęttanlegt afhendingaröryggi.  Žį žarf 100 % varaafl ķ formi olķukatla viš straumleysi ķ staš rafkyntu hitaveitnanna.  Varaafl į Vestfjöršum ķ formi dķsilvéla og olķukatla er um 50 MW ķ dag."

Žetta er fróšleg lesning, sem sżnir stöšu raforkumįla į Vestfjöršum, sem er frįbrugšin žvķ, sem ašrir landsmenn bśa viš.  Svo žakkarvert sem žaš er aš bśa viš tiltękt varaafl, er engu lķkara, en žróun raforkumįla Vestfiršinga hafi aš sumu leyti stöšvazt meš tilkomu Vesturlķnu.  Žaš er ekki vegna žess, aš slęmt hafi veriš fyrir Vestfiršinga aš tengjast stofnkerfi landsins, heldur hins, aš hśn er langur leggur, en ekki hringtenging Vestfjarša viš landskerfiš ķ lķkingu viš žaš, sem ašrir landsmenn bśa viš.  Aš hringtengja Vestfirši viš landskerfiš er dżrt og tekur sinn toll af landinu.  Hagkvęmara og meiri landvernd er ķ žvķ fólgin aš virkja vatnsfall eša vatnsföll į vel völdum stöšum į Vestfjöršum m.t.t. stöšugleika kerfisins og afhendingaröryggis raforku.  Til žess aš losna aš mestu viš aš brenna olķu ķ varaaflsstöšvum žurfa Vestfiršir aš verša sjįlfum sér nógir um rafmagn frį virkjunum sjįlfbęrra orkulinda, og 60 kV flutningskerfi LN žarf aš setja ķ jöršu svo fljótt sem aušiš er til aš draga śr bilanatķšni og neikvęšum įhrifum į įsżnd lands.

OV mundi žį einvöršungu flytja inn raforku um Vesturlķnu, į mešan višhald eša višgeršir fara fram ķ virkjunum fyrirtękisins, og gęti jafnvel flutt raforku til landskerfisins į sumrin, žegar hitunarįlagiš hefur minnkaš, og slķkur flutningur gęti bętt stöšu mišlunarlóna Landsvirkjunar.  Allt viršist žetta vera žjóšhagslega hagkvęmt, enda kostar varaaflvélaorkan 70 ISK/kWh, sem er 13-falt heildsöluverš til almenningsveitna um žessar mundir. 

"Žaš er hęgt aš koma upp virkjun innan svęšisins ķ seilingarfjarlęgš frį mestu notkuninni, sem hefur nęgilegt afl og nęgilegt vatn ķ lónum til aš męta orkužörf innan Vestfjarša, žegar flutningslķnur inn į Vestfirši verša straumlausar.  Meš žvķ aš slķk virkjun sé nęgilega aflmikil til aš męta aflžörfinni innan Vestfjarša įsamt öšrum virkjunum, žį žarf ķ flestum tilvikum ekki aš ręsa dķsilknśiš varaafl.  Žar sem afliš ķ virkjuninni er aušvitaš ekki dķsilknśiš, heldur vatnsafl, er ķ raun bśiš aš tryggja afhendingu meš vatnsafli og varaafliš žį oršiš gręnt.

Meš byggingu virkjunar er ekki einungis veriš aš snśa viš žeirri stefnu aš auka sķfellt viš varaafliš ķ formi dķsilvéla, heldur mun draga stórkostlega śr notkun žess varaafls, sem fyrir er, eša um 90 %. 

 

Nęrtękasta dęmiš um slķka virkjun er 20-30 MW virkjun ķ Vatnsdal ķ Vatnsfirši, en meš tilkomu virkjunarinnar, sem er einungis ķ 20 km fjarlęgš frį Mjólkįrvirkjun, gęti straumleysistilvikum hjį 90 % Vestfiršinga fękkaš um 90 % og olķunotkun vegna varaafls einnig minnkaš um 90 %."   

Hér er um mjög mikiš hagsmunamįl Vestfiršinga og landsmanna allra aš ręša, eins og Elķas Jónatansson śtskżrir žarna vel.  Žaš er kominn tķmi til aš rétta hlut Vestfiršinga ķ orkulegum efnum, og žess vegna ęttu žingmenn og orkurįšuneyti aš taka vel ķ žessa hugmynd OV.  Vonandi verša ekki bśnar til óžarfa blżantsnagaratafir į žetta verkefni, en vegna stašsetningarinnar žarf lķklega sérstakan atbeina umhverfis-, orku- og loftslagsrįšherra, og mun žį reyna į hann aš lįta nś nś meiri hagsmuni vķkja minni hagsmunum śr vegi.  

    

 


Stefnumarkandi um vindmyllužyrpingar

Ljóst er, aš fjįrmagni hefur ķ of miklum męli veriš beint ķ afkastalķtil tęki meš lįga nżtni og óreglulega framleišslugetu til aš breyta vindorku ķ raforku ķ heiminum, t.d. ķ Evrópu. Žetta įsamt andvana fęddri hugmyndafręši um aš mynda frišelskandi gagnkvęmt hagsmunasamband lżšręšisrķkja og einsflokksrķkja, sem aušveldlega viršast breytast ķ einręšis- og alręšisrķki, hefur valdiš hrollvekjandi stöšu orkumįla ķ Evrópu, žar sem daušsföll af völdum kulda gętu tķfaldast af völdum orkukreppu ķ vetur, verši hann  haršur.  Ķ Śkraķnu geta eldflaugaįrįsir hryšjuverkarķkis ķ austri į orkukerfi landsins valdiš enn meiri hörmungum. Eru örlög Śkraķnu žyngri en tįrum taki.  Žar lįta hermenn og almennir borgarar lķfiš fyrir fullveldi lands sķns.  Śkraķnumenn vita og skilja og allra žjóša bezt, aš yfirrįš Rśsslands jafngilda įnauš.  Žeir eru bśnir aš fį meira en nóg af aš vera hnepptir ķ žręldóm af villimönnum.  

Evrópa hefur hundsaš žróun kjarnorkunnar, sem ein getur meš raunhęfum hętti leyst jaršefnaeldsneyti af hólmi.  Bretar eru žó aš vakna śr dvala aš žessu leyti, og brezka rķkiš hefur nś skuldbundiš sig til aš kaupa kķnverskt fyrirtęki śt śr samsteypu, sem reisir kjarnorkuver į Englandi. 

Hérlendis eru hįreist įform um aš reisa vindmyllužyrpingar vķšs vegar um landiš , t.d. 687 MW į Vesturlandi og a.m.k. 500 MW į Austurlandi.  Žį eru ótalin mikil įform į Noršurlandi og Sušurlandi, t.d. hjį rķkisfyrirtękinu Landsvirkjun.  Žaš gętir vanmats į neikvęšum įhrifum vindmyllužyrpinga į landiš og landnżtingu annarra hagsmunaafla, s.s. ķbśa frķstundabyggša, bęnda og feršažjónustunnar.  Žį hefur lķtil grein veriš gerš fyrir įhrifunum į veršlagningu raforku til almennings, sem vafalaust veršur til meiri hękkunar en nżjar hefšbundnar virkjanir ķ landinu munu valda. 

Umręšan um įhrifin į raforkukerfiš er einsleit og žvķ er haldiš fram, aš vindmyllur vinni vel meš vatnsorkuverum, muni minnka įlag žeirra og spara mišlunarvatn.  Žessi samkeyrsla getur hins vegar rżrt nżtni vatnsorkuveranna svo mikiš, aš vatnssparnašur verši lķtill sem enginn. 

Morgunblašiš tók stefnumarkandi afstöšu gegn mikilli vindorkuvęšingu landsins ķ gagnmerkum leišara blašsins 29. nóvember 2022, sem hét:

  "Nį aš hręša lķtil börn".

Sķšari hluti hans var žannig:

"Žaš er engin samstaša meš žjóšinni um aš eyšileggja įsżnd landsins og śtbķa žaš meš nišurgreiddum vindmyllum, sem eru ótryggur orkugjafi og knśinn įfram af įróšri um loftslagshamfarir, sem hefur stašiš ķ 3 įratugi, og į žeim tķma hefur samt ekkert gerzt til aš skipta um orkugjafa ķ heiminum.  En hamagangurinn er žó ekki til einskis. Upplżst er, aš börn į aldrinum 7-12 įra (70 % žeirra) eru heltekin af ótta viš loftslagsósköpin, sem tryggi, aš žau nįi ekki fulloršinsaldri. 

Viš Ķslendingar höfum "nįš žvķ marki", sem öšrum žjóšum er sett, įšur en žaš geršist ķ Kyoto.  Hefšu spįr žašan stašizt, vęru ķsbirnir viš žaš aš deyja śt vegna eyšingar nįttśrulegs umhverfis žeirra.  En ķsbjörnum hefur fjölgaš verulega sķšan žį ! Barnaleg ķslenzk yfirvöld lofa aš henda milljaršatugum śt ķ buskann til aš stušla aš žvķ, aš ašrar žjóšir nįi žessum "markmišum" !  Rétt er aš taka fram, aš Kķna, Indland, Indónesķa og Rśssland meš sķna fįu ķbśa gera ekkert meš fyrirętlanirnar.  Joe Biden slęr burtu flestum hömlum af višskiptabanni gegn Venesśela, svo aš žašan megi hann kaupa olķu !"

Žetta er ekki lķtil įdrepa.  Žaš er einmitt helzti ljóšurinn į mįlflutningi hlżnunarpostulanna, aš žeir taka allt of djśpt ķ įrinni įn žess aš hafa annaš fyrir sér en meingallaš spįlķkan, sem er meš grķšarlega slagsķšu til hękkunar m.v. nįkvęmustu raunmęlingar, sem völ er į.  Hér er um gegndarlausan og fótalausan hręšsluįróšur aš ręša, eins og dęmiš af ķsbjörnunum sżnir.  Loftslagskirkjan er komin ķ fótspor ofsatrśarsafnaša, og slķkir eru stórhęttulegir viškvęmum sįlum. 

Steinar Ingimar Halldórsson, verkfręšingur, ritaši merka grein ķ Morgunblašiš 29.11.2022, žar sem hann vakti mįls į žeim vandkvęšum viš samrekstur stórra vindmyllužyrpinga viš vatnsorkuverin, aš įlagsbreytingar žeirra, žegar vindmyllur taka upp hluta įlags žeirra eša missa įlag, munu gera kerfisstjórn Landsnets erfišara fyrir en nś er aš reka heildarkerfiš nįlęgt hįmarksnżtni.  Francis-hverflar vatnsorkuveranna geta falliš um 10 % ķ nżtni, ef rennsliš sveiflast annašhvort upp eša nišur frį kjörstöšu. Žetta į viš žann hluta hverflanna, sem tekur žįtt ķ reglun kerfisins hverju sinni.

Greinina nefndi Steinar Ingimar:

 "Įvinningur vindmylla er ofmetinn",

og hófst hśn žannig:

"Ķ september [2022] sagši Morgunblašiš frį greiningu į efnahagslegum įhrifum uppbyggingar vindorkuvera į Vesturlandi, alls 687 MW af vindafli.  Ķ greiningunni eru įrlegar skatttekjur rķkissjóšs og sveitarfélaga af starfsemi vindorkuveranna metnar MISK 900 eša 0,3 ISK/kWh. Til samanburšar var mešalverš forgangsorku įn flutnings 5,3 ISK/kWh įrin 2020 og 2021.  Skatttekjur af vindmyllum segja ekki alla söguna, og śtkoman er ekki jafnlofandi fyrir skattgreišendur, žegar stóra myndin er skošuš." 

Framleišslukostnašur vindmyllužyrpinga af žvķ tagi, sem nota į hér, er lķklega um 50 USD/MWh eša 7,1 ISK/kWh, sem er 34 % hęrra en ofangreint verš frį virkjun hérlendis.  Ķ markašskerfi aš hętti ESB, sem dótturfélag Landsnets vinnur nś aš undirbśningi fyrir, og meiri eftirspurn en hefšbundnu virkjanirnar geta annaš, munu vindmyllužyrpingarnar fį sitt bošna verš, og hęsta veršiš įkvaršar sķšan markašsveršiš til allra notenda į žessum markaši. Žetta gęti žżtt um 10 % hękkun raforkukostnašar heimila og fyrirtękja įn langtķmasamninga. 

Nś mį spyrja sig, hversu mikiš nżtni vatnsorkuverflanna mį minnka til aš vega upp į móti ofangreindum opinberu gjöldum af vindmyllužyrpingunum. Žaš eru um 170 GWh/įr eša rśmlega 1 % af raforkuvinnslu vatnsorkuveranna.  Žaš mį ętla, aš vaxandi óróleiki į raforkukerfinu meš tilkomu mikilla vindmyllužyrpinga geti valdiš meira nżtnitapi ķ kerfinu en žetta, svo aš uppsetning vindmylla til aš spara vatn og auka tekjur samfélagsins er unnin fyrir gżg. Er anaš śt į vindmylluforašiš af glópsku einni saman ?    

 


Japlaš į gömlum óttaįróšri

Nżlega er lokiš 40 k (k=žśsund) manna rįšstefnu ķ Sharm El Sheikh ķ Egyptalandi um meinta yfirvofandi hlżnun jaršar.  0,11 % žįtttakenda voru frį Ķslandi, en į huldu er til hvers stofnaš var til žess fjįrausturs og losunar gróšurhśsaloftegunda. Ef einhver žeirra hefur haft eitthvaš bitastętt fram aš fęra fyrir heimsbyggšina, hefur žaš ekki greinzt fyrir sušinu frį rįšstefnunni, venjulegu heimsendatuši og vafasömum gjörningum ķ nafni skattgreišenda į Vesturlöndum. 

Žessar COP-rįšstefnur eru vonlausar trśšasamkomur, žvķ aš engin leiš er aš komast aš nokkurri skuldbindandi nišurstöšu eša samvinnu um aš draga śr losun koltvķildis.  Ef žįtttakendur tryšu ķ raun og veru heimsendabošskapnum, sem į almenningi er lįtinn dynja ķ sķbylju, žį hlyti fyrir löngu aš hafa nįšst einhhver įžreifanlegur įrangur viš aš draga śr losun CO2-koltvķildis, eins og raunin varš į um freon-efnin (kolflśorķš) til aš vernda ósonlag jaršar.  Losun koltvķildis eykst stöšugt į heimsvķsu og ķ flestum löndum, og nś er višurkennt, aš borin von sé til aš halda hlżnun jaršar innan 1,5°C m.v. hitastigiš um aldamótin 1800, enda var sś tala gripin śr lausu lofti į COP-rįšstefnunni ķ Parķs ķ nóvember-desember 2015.   

Loftslagsįróšurinn stendur į slķkum braušfótum og ofstękiš er svo yfiržyrmandi, aš erfitt er aš taka hann alvarlega, enda viršast draumóramenn setja hann fram til höfušs neyzluhyggju og aušhyggju.  Yfirlżsingar um yfirvofandi dómsdag śt af hlżnun, jafnvel innan įratugar, hafa tröllrišiš mįlflutningi žessara postula frį frumrįšstefnunni um mįlefniš ķ Rio de Janeiro 1992. 

Ekki eru męlingar um styrk koltvķildis ķ andrśmsloftinu og stigul hans dregnar ķ efa, en hins vegar hefur hitastigshękkun andrśmsloftsins um 1,2°C frį um 1800 veriš véfengd į vķsindalegum grunni.  Dr John Christy, prófessor og framkvęmdastjóri "Earth System Science Center-ESSC", viš hįskólann ķ Alabama/Huntsville, sagši ķ yfirheyrslu hjį bandarķskri žingnefnd įriš 2012, aš undanfariš 18 įra tķmabil hefši enginn stķgandi veriš ķ hitastigi andrśmsloftsins samkvęmt óvéfengjanlegum  gervihnattamęlingum. Sś nišurstaša sżnir einfaldlega, aš lķkan IPCC, sem notaš er til aš spį fyrir um hitastigsžróun andrśmsloftsins, er kolrangt og birt gögn um hitastigshękkunina eru röng. Um er aš ręša flókiš kerfi, og höfundar lķkana IPCC viršast vera gloppóttir aš žessu leyti.  Žegar svona er ķ pottinn bśiš, er įstęšulaust aš gera sér rellu śt af sķfrinu frį minni spįmönnum, sem SŽ hafa gleypt viš, en žar fljśga żmsir fuglar ófjašrašir. 

Einn žeirra mörgu, sem gleypir viš gögnum frį IPCC, er fyrrverandi Alžingismašur Alžżšubandalagsins og išnašarrįšherra, Hjörleifur Guttormsson.  Ķ žeim anda skrifar hann heilmikiš ķ Morgunblašiš, og 22.11.2022 birtist žar greinin:

"Mannkyniš fjarri lausn viš loftslagsvandanum".

Hśn hófst žannig:

"Nś er mannsaldur lišinn frį žvķ męlingar sżndu ķ hvaš stefndi meš koltvķoxķšinnihald (CO2) ķ andrśmslofti jaršar ķ kjölfar efnahagsumsvifa, sem byggšust į jaršefnaeldsneyti, kolum og olķu.  Sameinušu žjóširnar kvöddu til sérfręšinga, sem lögšu grunninn aš loftslagssamningi um 1990, sem samžykktur var į rįšstefnunni ķ Rķó de Janeiro og sķšan stašfestur af flestum rķkjum heims.  Fyrsti įrsfundur ašildarrķkja žessa samnings (COP-1) var haldinn ķ Bonn įriš 1995 og sķšan įr hvert, sķšast ķ Egyptalandi, žar sem COP-27 var aš ljśka um sķšustu helgi.  Sį, sem žetta skrifar, gerši sér ferš į Rķó-rįšstefnuna og COP-4 ķ Buenos Aires įriš 1998 og hefur fylgzt meš žróun mįla samfellt sķšan.  Afleišingarnar af aukningu CO2 į loftslag jaršar hafa oršiš augljósari frį įri til įrs, sem leiddi til Parķsarsamkomulagsins sögulega į COP-20 įriš 2015. Grunnur žess er, aš stöšva beri mešaltalshlżnun andrśmsloftsins af mannavöldum innan viš 1,5°C-2,0°C.  Reynslan sķšan af įhrifum hlżnunar hefur fest nešri višmišunarmörkin ķ sessi sem ešlilega kröfu, en forsendurnar, til aš hśn verši aš veruleika eru óskhyggja aš óbreyttu efnahagsumhverfi."  

Žaš er ofeinföldun į flóknu kerfi andrśmsloftsins aš tengja breytingar į hitastigi žess einvöršungu viš hękkun koltvķildisstyrks og segja mį, aš gervihnattamęligögn dr John Christy afsanni žessi sterku tengsl, žvķ aš aušvitaš jókst koltvķildisstyrkurinn mjög į tķmabilinu 1994-2012, žegar hitastigiš jókst ekkert. Sem dęmi mį nefna, aš vatnsgufa-H2O er öflug gróšurhśsalofttegund og viš upphitun eykst geislun śt ķ geiminn meš hitastiginu ķ 4. veldi, svo aš kerfiš leitar jafnvęgis ķ staš žess aš stefna ķ stjórnlausa upphitun, eins og IPCC og ašrir dómsdagsspįmenn halda fram. Allar dómsdagsspįr į žessu sviši sem öšrum hafa oršiš sér til skammar, en samt valdiš ótta, einkum ungvišisins. 

Žorsteinn Sęmundsson, stjörnufręšingur, viršist yfirleitt hafa mikiš til sķns mįls, žegar hann stingur nišur penna.  Ķ örgrein ķ Morgunblašinu gagnrżnir hann žaš réttilega, aš nś viršast stjórnvöld ętla aš skuldbinda Ķslendinga til aš greiša ķ loftslagsbótasjóš, fyrir aš hafa stušlaš aš hękkun koltvķildisstyrks ķ andrśmslofti, upphęš, sem gęti numiš įrlega mrdISK 3-4.  Ķ ljósi sögunnar er žetta fįheyrt.  Žaš sżnir, hversu leišitamur loftslagsrįšherrann er og laus viš aš hafa nokkurt leištogabein ķ nefinu, aš honum žótti ķ kjölfar samžykktar um žetta ķ Sharm El Sheikh sjįlfsagt aš skuldbinda landsmenn ķ žessa veru. 

Žorsteinn Sęmundsson er annarrar skošunar.  Téš grein hans, 28.11.2022:

"Fjįrmunum kastaš į glę",

hófst žannig:

"Skiptar skošanir eru um žaš, hve mikinn žįtt mannkyniš eigi ķ hękkušu hitastigi hér į jöršu.  Sjįlfur hallast ég aš žvķ, aš žessi žįttur vegi bżsna žungt, en vil žó engan veginn fullyrša žaš.  Hitt žori ég aš fullyrša, aš mannlegar ašgeršir til aš hamla gegn hitahękkuninni eru dęmdar til aš mistakast.  Ķ fyrsta lagi eru žęr žjóšir, sem mestri loftmengun valda, ekki virkir žįtttakendur ķ ašgeršunum.  Ķ öšru lagi er engin von til žess, aš ašrar žjóšir fylli upp ķ skaršiš, žvķ aš žaš myndi ógna hagvexti žeirra. 

Aš viš Ķslendingar tökum žįtt ķ žessum ašgeršum, er hreinasta hneyksli, eins og ég hef įšur fjallaš um ķ blašagrein: "Barnaskapur og sjįlfsblekking", Mbl. 2.4.2022.  Um 90 % af orkunotkun okkar er laus viš alla mengun.  Viš stöndum bezt allra žjóša ķ žvķ efni."

Žorsteinn telur tilraunir til aš draga śr heimslosun CO2 dęmdar til aš mistakast, og viš žaš mį bęta skrżtinni višskiptahugmynd um aš flytja CO2 inn til Ķslands, blanda žaš viš mikiš vatnsmagn og dęla blöndunni nišur ķ jöršina ķ von um, aš blandan umhverfist žar ķ grjót.  Žessi ašferš er einfaldlega allt of dżr og krefst of mikillar orku og vatns. Sį, sem hefur fyrir žvķ meš erfišismunum aš draga CO2 śt śr afsogi, mun fremur kjósa aš selja žaš til framleišslu į rafeldsneyti ķ grennd viš sig en aš senda žaš til Ķslands. Varšandi "syndaaflausn" koltvķildislosara spyr Žorsteinn, hvar žessi vitleysa endi eiginlega ?  Fégreišslur af žessu tagi eru dęmdar til aš verša spillingu aš brįš.  Viš getum notaš žetta fé betur hérlendis ķ sjóvarnargarša vegna hękkandi sjįvarstöšu.    

 Einn žeirra, sem sótti messu loftslagskirkjunnar ķ Egyptalandi nś ķ vetur, COP-27, var Bergžór Ólason, Alžingismašur.  Hann er žó ekki ķ žessum sértrśarsöfnuši. Pistill eftir hann birtist į ritstjórnarsķšu Morgunblašsins 28. nóvember 2022 undir fyrirsögninni:

"Loftslagskirkjan messar ķ Egyptalandi",

og hófst žannig:

"Fyrir réttri viku bįrust fréttir af žvķ, aš "öržreyttir" samningamenn hefšu nįš nišurstöšu um s.k. loftslagsbótasjóš į COP27, loftslagsrįšstefnu Sameinušu žjóšanna [SŽ] ķ Sharm El-Sheikh ķ Egyptalandi. 

En nišurstöšu um hvaš ?  Uppleggiš er, aš ķ sjóšinn renni 100 mrdUSD/įr frį žróušum žjóšum til hinna vanžróušu, sem verša fyrir tjóni af völdum vešurtengdra atburša.  Žaš samsvarar 11-földum fjįrlögum Ķslands [2022], įrlega !

Ef mrd 1,5 jaršarbśa af mrd 8,0 stendur undir žessum greišslum, mį reikna meš, aš hlutur Ķslendinga verši į 4. mrd įrlega hiš minnsta [hlutfall gefur 3,6 mrdISK/įr].  Höfšu embęttismennirnir, sem žarna sįtu dagana langa, umboš til aš skuldbinda rķkissjóš meš žessum hętti ?"

Žaš er tvöföld įstęša fyrir žvķ, aš glórulaust er aš snara žessum fjįrmunum śr skuldugum rķkissjóši, sem žessi misserin er rekinn meš miklum halla. 

Ķslendingar voru fįtękastir Evrópužjóša um aldamótin 1900, enda höfšu žeir mannsaldurinn į undan oršiš fyrir um fjóršungsblóštöku, er atorkufólk hrökklašist til Vesturheims undan kulda (hafķsįr), skorti į jaršnęši og atvinnuleysi.  Išnvęšing hófst hér ekki aš kalla fyrr en eftir Sķšari heimsstyrjöldina, og var hśn knśin įfram meš endurnżjanlegum orkulindum.  Nokkru fyrir styrjöldina var fariš aš draga śr notkun kola og olķu meš upphitun hśsnęšis meš heitu vatni śr išrum jaršar.  Žannig var žróunin hérlendis meš ósambęrilegum hętti viš önnur Vesturlönd og fįrįnlegt aš lįta Ķslendinga borga einhvers konar "syndaaflausn", į mešan stórmengarar į borš viš Kķna, Indland, Indónesķu og Brasilķu er taldir til žróunarlanda og eru undanžegnir greišslum ķ žennan sjóš. 

Sjóšur į borš viš žennan bżšur heim mikilli spillingarhęttu, og žaš er hętt viš stórfelldri misnotkun fjįr og litlum framkvęmdum af viti til aš ašlaga ķbśana og lönd žeirra aš breyttum ašstęšum. 

 

 

 


Strķš ķ okkar heimshluta

Frį 24. febrśar 2022 geisar illśšlegt strķš ķ Evrópu.  Hiš įrįsargjarna rśssneska rķki heyr grimmdarlegt nżlendustrķš gegn Śkraķnumönnum.  Sišferšilega rotnum og ömurlega illa skipulögšum Rśssaher gengur svo illa į vķgvöllunum, aš sķšan gagnsókn śkraķnska hersins hófst ķ byrjun september 2022, hefur honum oršiš vel įgengt viš aš frelsa hertekin landsvęši, einkum ķ noršaustri og sušri. Žar hefur aškoman veriš ömurleg. Fréttir berast nś af 4 pyntingarstöšvum rśssneska hersins ķ frelsašri Kherson-borg ķ sušri.  Eru brot Rśssa į Genfarsįttmįlanum um strķšsrekstur, mešferš strķšsfanga og hegšun gagnvart óbreyttum borgurum, til vitnis um, aš Rśssland er villimannarķki, hryšjuverkarķki, sem śtiloka į frį öllum samskiptum sišašra manna.

Sišleysi og grimmd rśssneskra stjórnvalda og hersins mun koma hart nišur į óbreyttum borgurum Rśsslands į nęstu įrum, og getur leitt til upplausnar sambandsrķkisins, žvķ aš śržvętti komast ekki upp meš yfirrįš til lengdar. Strķšiš hefur leitt ķ ljós hrikalega rangt mat Vesturveldanna į öryggi Evrópu ķ hernašarlegu og višskiptalegu tilliti og sżnt frm į  naušsyn NATO.  Rśssar hafa ofmetiš hernašargetu sķna og vanmetiš samstöšu Vesturveldanna gegn skefjalausu ofbeldi.  Vesturveldin eru žó of treg til aš senda Śkraķnumönnum žau hergögn, sem gert gętu śt af rśssneska herinn ķ Śkraķnu į fįeinum mįnušum.  Žessi tregša leišir enn meiri hörmungar yfir almenning ķ Śkraķnu vegna žess hernašar, sem hinn ömurlegi rśssneski her stundar gegn almennum ķbśum Śkraķnu. Fólskan ręšur žar rķkjum, og hana veršur aš brjóta sem fyrst į bak aftur og veita sķšan hinni strķšshrjįšu og dugandi śkraķnsku žjóš inngöngu ķ NATO. Žaš er óskiljanlegt, aš Žjóšverjar skuli ekki samžykkja tillögu Pólverja um stašsetningu Patriot-loftvarnakerfisins ķ Śkraķnu fremur en ķ Póllandi.  Patriot-kerfiš er lķklegast öflugasta loftvarnakerfi, sem völ er į nś um stundir, og mundi lķka verja ašliggjandi NATO-lönd, ef žaš vęri stašsett ķ Śkraķnu. Žaš er engu lķkara en Frakkar og Žjóšverjar, hverra einręšisherrar lutu ķ lęgra haldi fyrir grķšarlegum fjölda, sem rśssneskir herforingjar öttu fram gegn herjum žeirra į 19. og 20. öld, vilji ekki sjį Rśssaher sigrašan ķ Śkraķnu į 21. öldinni.  Žaš er hrottalega misrįšiš af Berlķn og Parķs. Meira raunsęi er uppi ķ Eystrasaltslöndunum, Finnlandi og Póllandi, sem lišiš hafa undan hernįmi Rśssa og žekkja ešli žeirra.   

Einn af ķslenzkukennurum höfundar ķ MR skrifaši góša hugvekju ķ Fréttablašiš 9. nóvember 2022 um įstęšur styrjalda almennt, og kveikjan aš žeim góšu skrifum er lķklega įrįsarstyrjöld Rśssa gegn Śkraķnumönnum, sem hneykslazt er į hér aš ofan.  Žarna į ķ hlut Įrni Björnsson, žjóšhįttafręšingur, en höfundur man ljóslega eftir honum kryfja Eglu meš nemendum į einu misseri.  Nokkrir žefnęmir nemendur, einkum nęrri kennarapśltinu, töldu sig einstaka sinnum skynja kaupstašarlykt ķ loftinu, žegar kennarinn komst į flug viš aš śtskżra bošskap Snorra Sturlusonar og śtskżra vķsurnar, sem sį lęrši mašur śr Oddaskóla į Rangįrvöllum hafši safnaš aš sér eša ort sjįlfur og sett į kįlfskinn.  Konungar voru yfirleitt ófrišsamir og sįtu yfir hlut sjįlfstęšra bęnda meš skattheimtu til aš fjįrmagna hiršina og herinn. Aš breyttu breytanda į žetta viš um einręšisherra nśtķmans.  

Nś veršur gripiš nišur ķ lipurlega ritaša hugleišingu  žjóšhįttafręšingsins, sem bar fyrirsögnina:  

"Margtugga um strķš":

"Žaš er ęvinlega fįmenn yfirstétt, sem hefur komiš strķšsįtökum af staš.  Hśn lętur, žegar grannt er skošaš, jafnan stjórnast af įsókn ķ land, aušlindir og völd, žótt menningar- eša trśarlegar įstęšur séu oft hafšar į yfirborši.  Til žess hefur hśn sér til fulltingis snillinga į sviši innrętingar til aš fį almenning til fylgis.  En žaš er einn afdrifarķkasti veikleiki hins venjulega manns, hvaš hann er hrekklaus og ginnkeyptur fyrir mįlafylgju." 

Žessi texti getur sem bezt įtt viš Rśssland 2022 og Žżzkaland 1939 og 1914.  Ķ öllum tilvikum var um einręšisstjórnarfar aš ręša, og slķk rķki eru mun ófrišlegri og įrįsargjarnari en vestręn lżšręšisrķki.  Rśssneska yfirstéttin, ólķgarkar, įgirnist auš Śkraķnu.  Fólkiš žar er duglegt og skapandi, moldin er frjósöm, dżrir mįlmar og olķa ķ jöršu, og nś hafa fundizt miklar jaršgasbirgšir ķ Sušur-Śkraķnu og žó einkum ķ Svartahafi ķ kringum Krķmskagann.

Rśssneska rétttrśnarkirkjan viršist vera meš böggum hildar, eftir aš sś śkraķnska sagši skiliš viš hana 2019 og hefur lżst "sértęka hernašarašgerš" Pśtķns sem heilagt strķš gegn Śkraķnu.  Pśtķn og skósveinar žessa  nżlenduherra lżsa žvķ blįkalt yfir, alveg śt ķ loftiš, aš śkraķnsk žjóš hafi enga sérstöšu og śkraķnsk menning sé ekki til. Žetta strķšir gegn heilbrigšri skynsemi og t.d. sögu 18. aldar, žegar Śkraķnumenn voru ķ uppreisn gegn zarnum. Frį žvķ aš sęnskir vķkingar stofnušu meš ķbśunum į svęšinu Kęnugaršsrķkiš, hefur Śkraķna veriš til meš sķnum kósökkum.  Hér er um haršduglega menningaržjóš aš ręša, t.d. į sviši tónlistar og dansa. 

Rśssar hafa alltaf veriš meš tilburši til aš žurrka śt sérstöšu žjóšarinnar og kśga hana grimmdarlega, eins og tilbśin hungursneiš af žeirra hįlfu 1932-1933 sżndi.  Til žess var tekiš, aš Rśssar stįlu öllum gersemum žjóšminjasafnsins ķ Kherson og höfšu į brott meš sér til Rśsslands, įsamt heimilistękjum og salernisbśnaši.  Žeir hafa hagaš sér eins og óuppdregnir vandalar ķ Śkraķnu. Herstjórninni vęri trśandi til aš standa aš slķku. Hśn er ęrulaus. 

"Slķk įtök byrjušu smįtt fyrir žśsundum įra.  Ķ frjósömum įrdölum tókst fólki smįm saman aš framleiša meiri matvęli en žaš žurfti til daglegs višurvęris. Mešal žess spruttu upp klókir og grįšugir menn, sem meš żmsum ašferšum geršu sig aš andlegum leištogum og ķ krafti žess meš tķmanum aš veraldlegum foringjum, sem hirtu framleišslu fjöldans.  Enginn žeirra var žó žekktur aš manngęzku."

Žetta er lķklega sannferšug lżsing į upphafi stéttaskiptingar ķ heiminum. Fólk hefur alltaf veriš misjafnlega śr garši gert aš andlegu og lķkamlegu atgervi, svo aš ekki sé minnzt į hugšarefnin, svo aš žeir, sem gįtu framleitt meira en ašrir, hafa veriš taldir vel til forystu fallnir. Hjįtrś hefur žjakaš lżšinn žį, eigi sķšur en nś, og žaš hefur veriš góšur jaršvegur til aš koma žvķ inn hjį honum, aš velgengni stęši ķ sambandi viš ęšri mįttarvöld. Žaš varš aš eins konar réttlętingu į forréttindum og hóglķfi ęšsta klerks, aš žau vęru merki um velžóknun ęšri mįttarvalda.  Įróšur og innręting hafa óralengi leikiš stórt hlutverk ķ samfélagi manna og veriš jafnan til bölvunar.  

"Žessir foringjar komu sér upp hirš og her til aš tryggja völd sķn, reistu sér hallir og hof og töldu lżšnum trś um, aš toppfķgśran hefši žegiš stöšu sķna frį ęšri mįttarvöldum, sem öllum bęri aš hlżša.  Žegar svo valdaklķkur ķ nįgrannalöndum tóku aš keppa um sömu nįttśruaušlindir, var kvatt til herśtbošs, einatt ķ nafni trśar, žjóšernis eša ęttjaršarįstar.  Og lżšurinn kunni ekki annaš en hlżša.  Ķ sögukennslu er svo lįtiš heita, aš žetta sé gert ķ nafni žjóšar og forkólfar yfirgangsins, eins og Alexander mikli, Sesar eša Napóleon, kallašir mikilmenni." 

Höfundur žessa pistils er hallur undir žessa söguskżringu sķns gamla lęriföšur um Eglu. Ķ hryšjuverkarķkinu Rśsslandi er nś alręši eins manns, sem hefur hlotiš blessun rśssnesku rétttrśnašarkirkjunnar į villimannslegu landvinningastrķši sķnu ķ Śkraķnu, svo aš žar kemur sś tenging viš yfirnįttśruleg öfl, sem Įrni tķnir til ķ kenningu sinni hér aš ofan.  Forseti Rśsslands bošar ennfremur endurreisn heimsveldis Rśssa, eins og žaš var vķšfešmast į dögum zaranna, og ķ raun sameiningu allra Slava ķ eitt rķki undir forystu Rśssa.  Žaš į aš endurreisa "mikilfengleika Rśsslands", sem er žó anzi žokukenndur. 

Žetta er gešveiki, enda er ekki nokkur raunhęfur grundvöllur fyrir slķkri endurtekningu kśgunarsögunnar.  Forseti Rśsslands hefur raunar bólusett Śkraķnumenn og ašra Slava endanlega gegn nokkrum įhuga į žvķ aš gerast enn og aftur žręlar frumstęšs og ofstopafulls rśssnesks rķkis. 

"Pśtķn er lķtiš annaš en handbendi nżrķkra rśssneskra aušjöfra, sem įgirnast m.a. aušlindir Śkraķnu.  Vopnaframleišendur mešal žeirra tapa ekki, žótt rśssneski herinn tapi į vķgstöšvunum.  Aš breyttu breytanda gildir sama munstriš ķ stórum drįttum enn ķ dag. Žaš eru ekki žjóšir, sem keppa um aušlindir jaršar, en ķ staš ašalsmanna fyrri alda er komin yfirstétt fjįrmįlajöfra, sem hagnast m.a. į offramleišslu og endurnżjun óžarfra hergagna.  Til aš réttlęta hana žarf aš magna upp strķšsótta og helzt tķmabundin įtök.  Žetta eru allt annars konar öfl en žeir heišarlegu dugnašarmenn ķ hverju landi, sem eiga frumkvęši aš žvķ aš byggja upp žarflega atvinnuvegi, en halda sig frį fjįrmįlabraski.  En ķ krafti hins frjįlsa fjįrmagns rįša braskararnir oft feršinni."  

Hér skal ósagt lįtiš, hver er handbendi hvers ķ ęšstu  valdastétt Rśsslands.  Žį er og komiš ķ ljós nśna, aš frišarhreyfingar ķ Evrópu og vķšar hafa haft kolrangt fyrir sér varšandi hęttuna, sem af Rśssum stafar.  Žeir eru einfaldlega enn žį śtženslusinnaš og įrįsargjarnt rķki, žótt herstyrkur og efnahagsstyrkur žessa rotnaša rķkis sé lķtill.  Aš tala nišur fjįrmįlamenn og fjįrfesta į Vesturlöndum, af žvķ aš žeir gręši sumir į framleišslu og sölu hergagna, missir nś oršiš algerlega marks į Vesturlöndum.  Žaš er full žörf į NATO og hefur alltaf veriš til aš verja einstaklingsfrelsiš og lżšręšiš.  Nś eru reyndar svartir saušir ķ NATO į borš viš Erdogan, Tyrklandsforseta, og Viktor Orban, forsętisrįšherra Ungverjalands, sem žvęlast fyrir inntöku Finnlands og Svķžjóšar ķ NATO.  Žį veršur hegšun Orbans ę undarlegri, žvķ aš nś er hann farinn aš sżna tilburši um aš vilja fęra śt landamęri Ungverjalands og lętur mynda sig meš trefil, sem sżnir nż landamęri. 

Rśssar eru nś žegar bśnir "aš spila rassinn śr buxunum" ķ Śkraķnu og hafa breytzt ķ śtlagarķki.  Žaš veršur lķklegra meš hverri vikunni, sem lķšur, aš draumur Śkraķnumanna um aš reka rśssneska herinn śt śr landi sķnu og endurreisa landamęrin frį 1991 muni rętast 2023.  Til aš varšveita žann friš, sem žeir žį hafa lagt grunninn aš, žarf endilega aš verša viš bón žeirra um aš ganga ķ NATO.  Sķšan mun hefjast grķšarlegt uppbyggingarskeiš ķ Śkraķnu, žar sem innvišir, skólar, sjśkrahśs,ķbśšarhśsnęši og fyrirtęki verša reist aš vestręnum hętti, og Śkraķna veršur tengd vestręnum mörkušum og stofnunum og veršur varnarlegt bólvirki gegn Rśssum meš öflugasta her Evrópu.  

Žaš mun ekki lķša į löngu, unz verg landsframleišsla Śkraķnu mun sigla fram śr VLF Rśsslands, og aš nokkrum įratugum lišnum munu Śkraķnumenn verša fjölmennari en ķbśar leifanna af Rśssarķki.  (Kįkasusžjóširnar og e.t.v. einhverjar Sķberķužjóšir munu segja skiliš viš Sambandsrķki Rśsslands.)  Aušlindir Śkraķnu eru nęgar til aš veita yfir 100 M manna žjóš góš lķfskjör į evrópskan męlikvarša.  Śkraķna getur braušfętt og knśiš orkukerfi allrar Evrópu vestan Rśsslands. Žannig mun Śkraķna verša öflugasta rķki Evrópusambandsins. 

 

 

 

 


Skżrsla veldur vonbrigšum

Um efniviš skżrslu Rķkisendurskošunar um sölu Bankasżslu rķkisins į 22,5 % hlut rķkisins ķ Ķslandsbanka mį segja, aš fjalliš hafi tekiš jóšsótt og fęšzt hafi lķtil mśs.  Žetta er skrifaš ķ ljósi žess, aš téš skżrsla var um 7 mįnuši ķ smķšum, og mišaš viš žaš er afraksturinn afar rżr. Palladóma gętir ķ skżrslunni į borš viš žekkingarskort Bankasżslunnar į višfangsefninu, óžarflega lįgt verš į hlutnum og ófullnęgjandi upplżsingagjöf, en af andsvörum Bankasżslunnar viš žessari gagnrżni viršist engin innistęša vera fyrir henni, og er henni vķsaš til föšurhśsanna. Alžingismašurinn Haraldur Benediktsson undirstrikar žetta mat. 

Ķ umręšum um žessa sölu ķ kjölfar śtkomu skżrslu Rķkisendurskošunar hefur eftir-į-vizka veriš mest įberandi.  Hśn er einskis virši, enda órökstudd ķ öllum tilvikum hér, en reist į afdönkušum vinstri višhorfum um, aš alltaf tapi samfélagiš į sölu rķkiseigna, žótt žvķ sé ķ raun žveröfugt fariš, žvķ aš žessir "ašgeršarlausu peningar" rķkisins verša settir ķ aš draga śr vaxtabyrši rķkissjóšs og settir "ķ vinnu" meš innvišauppbyggingu. Einnig minnkar įhętta rķkissjóšs vegna vanhugsašra ašgerša bankamanna.  Allir ęttu aš vita, t.d. eftir fyrirsjįanlegt mrdISK 200 tap rķkissjóšs vegna įbyrgšar į gjörningum rķkisstarfsmanna ķ Ķbśšalįnasjóši, aš affarasęlast er, aš žeir (embęttismenn og stjórnmįlamenn) haldi sig fjarri stjórnunarhlutverki ķ fjįrmįlastofnunum, žvķ aš į žęr bera žeir fęstir meira skynbragš en heimilisköttur.

Žaš skķn ķ gegnum mįlflutning rķkisrekstrarsinna, aš žeir ętlušu aš koma klofbragši į žessa og framtķšar sölur hluts ķ bönkunum, eftir śtkomu skżrslunnar.  Žeir leitušu logandi ljósi aš einhverju bitastęšu į borš viš lögbrot, en slķkt fann Rķkisendurskošun reyndar ekki. Hins vegar spuršu slagsķšu-fréttamenn į RŚV, sem eru ķ raun og veru fśskarar ķ blašamannastétt, af žvķ aš žeim er um megn aš fjalla hlutlęgt um mįl, ef žeir sjį möguleika į aš koma höggi į pólitķska andstęšinga sķna, ķtrekaš um, hvort sala hlutarins fęli ķ sér lögbrot. 

Öll var framganga žeirra aukvunarverš, og aumust var framganga formanns Blašamannafélagsins ķ Kastjósžętti meš fjįrmįla- og efnahagsrįšherra, žar sem hśn spann upp žvęlu, sem įtti aš sżna hlustendum, aš rįšherrann hefši viljaš koma sér hjį aš męta bankabónusdrottningunni, sem nś vermir stól formanns Samfylkingar.  Aumari spuna er vart hęgt aš hugsa sér, enda stóš rįšherrann daginn eftir ķ um 8 klst vörn fyrir žessa sölu į rķkiseigninni.  Hiš hlįlega er, aš hin eigingslega bankabónusdrottning Samfylkingar hélt žvķ sķšan fram, aš rįšherrann hefši ekki "žoraš" aš męta sér ķ umręddum Kastljósžętti.  Žaš er langt sķšan hlęgilegra ofmat į eigin getu hefur sézt af hįlfu Alžingismanns.  Er lķklegt, aš žaš eigi sér sįlfręšilega skżringu ?  

Žį er ótalin oršsporsrżrnun Alžingis śt af žessu mįli.  Žar er ekki įtt viš hefšbundiš blašur žekkingarsnaušra žingmanna į viškvęmu og višamiklu mįli, heldur um trśnašarbrest Stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alžingis (SEN) gagnvart forseta Alžingis og Rķkisendurskošanda meš žvķ aš senda skżrsluna til nokkurra blašamanna, ž.į.m. į RŚV, į mešan trśnašur įtti aš rķkja um hana.  Žetta var bęši sišlaust og afspyrnu heimskulegt athęfi, žvķ aš ekki veršur séš, hvernig slķkur leki įtti aš gagnast aumum mįlstaš stjórnarandstöšunnar.  Žaš veršur aš gera gangskör aš žvķ aš finna hinn seka, žvķ aš annars liggja of margir undir grun, og oršspor Alžingis sem traustveršrar stofnunar er ķ hśfi. Hin seka eša seki veršur aš fį aš finna til tevatnsins meš višeigandi hętti (fį aldrei aftur trśnašargögn ķ hendur, gegna engum hlutverkum į vegum Alžingis, sem sagt hśn (hann) verši sett ķ skammarkrókinn).

Ķ Staksteinum Morgunblašsins 18. nóvember 2022 er vitnaš ķ orš Haraldar Benediktssonar, Alžingismanns, sem varpa ķ raun ljósi į, hversu ómerkilegur mįlatilbśnašur og oršaskak stjórnarandstöšunnar er, enda ętlunin aš kasta skķt ķ tannhjól frekari sölu į hlut rķkisins ķ bönkum og aš nķša skóinn nišur af fjįrmįla- og efnahagsrįšherra, sbr. "veršur hann ekki aš sęta įbyrgš ?".  Aum er sś hegšun:

"Haraldur Benediktsson, varamašur ķ Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alžingis, veitir athyglisverša innsżn ķ söluna į Ķslandsbanka og skżrslu Rķkisendurskošunar um žį sölu ķ samtali viš mbl.is.  Hann segir, aš komast žurfi til botns ķ lekanum į skżrslunni, enda sé um aš ręša "viškvęm samskipti žings og Rķkisendurskošunar.  Og hann bętir viš: "Skżrslan var ķ örfįrra höndum, sem voru bešnir sérstaklega um trśnaš meš bréfi frį forseta žingsins."  Žarf ekki aš rannsaka, hver varš ekki viš žeirri beišni."

Aušvitaš veršur žingiš meš hjįlp sérfręšinga aš komast til botns ķ mįlinu, žvķ aš trśveršugleiki žingsins er ķ hśfi.  Sś eša sį, sem stóšst ekki freistinguna aš taka forskot į sęluna viš aš žyrla upp moldvišri śt af žessari sölu į 22,5 % hlut rķkisins ķ Ķslandsbanka, ber aš gjalda žess og getur ekki fengiš aš njóta slķks trśnašar įfram.  

"En Haraldur er lķka ķ Fjįrlaganefnd og segir, aš žar hafi tilbošsleišin, sem farin var viš söluna, veriš "rękilega kynnt fyrir nefndinni og žį mögulegir afslęttir.  Žetta voru allt saman atriši, sem voru rędd, og viš fengum meira aš segja sérstaka gesti į fundi nefndarinnar til aš ręša tilbošsleišina.  Viš kynntum okkur hana meš žvķ aš leita vķšar fanga en bara til fjįrmįlarįšuneytis og bankasżslunnar."

Žetta sżnir ķ hnotskurn, aš tśšur Kristrśnar Frostadóttur o.fl. stjórnarandstęšinga um, aš illa hafi veriš stašiš aš kynningu og upplżsingagjöf til žingsins, stenzt ekki rżni.  Mikill įhugi markašarins į śtbošinu bendir jafnfram til góšrar upplżsingagjafar til hans.  Gagnrżniefni Rķkisendurskošunar eru żmist getgįtur og eftir-į-speki eša hreinn sparšatķningur.  Svo er aš sjį, hvort skżrsla Sešlabankans verši eitthvaš bitastęšari.  Aš drepa söluferliš ķ dróma meš skipun rannsóknarnefndar žingsins er algerlega įstęšulaust og allt of seinvirkt og dżrt ferli. Hér hefur oršiš stormur ķ vatnsglasi nokkurra athyglissjśkra žingmanna, sem gera sig seka um órökstuddan fullyršingaflaum, og er bónusbankadrottning Samfylkingarinnar ekki barnanna bezt ķ žeim efnum.  

"Hann bendir einnig į įlit minni- og meirihluta og segir žau til vitnis um, aš žessi mįl hafi veriš rędd ķ fjįrlaganefnd og ķ greinargerš rįšherra. "Žaš gat komiš nišur į hęsta mögulega verši.  Žannig aš ég skildi žaš ekki ķ vor og skil ekki enn ķ dag, hvers vegna menn koma svona af fjöllum meš žetta allt saman", segir hann.  Getur veriš, aš ašrir hafi sofiš į nefndarfundunum ?" 

Žaš er įbyggilega óbeysnum skilningi fyrir aš fara į śtbošsmįlum almennt hjį žeim innantómu vindhönum og -hęnum, sem hęst hafa galaš eftir žessa sölu, en žau eygšu įróšurstękifęri fyrir sig og geršu óburšuga tilraun til aš koma óorši į sölu rķkiseigna almennt.  Žar er hvatinn ótvķręšur.  Hversu lķtil skynsemi sem annars er ķ žvķ fyrir rķkiš aš sitja į eignum ķ allt annarri starfsemi en rķkiš fęst almennt viš, reyndar meš mjög umdeilanlegum įrangri, žį skal śtžensla og eignamyndun rķkisins varin fram ķ raušan daušann og öllum rįšum beitt til aš setja skķt ķ tannhjólin, jafnvel trśnašarsvikum viš forseta Alžingis.  Žetta vinstra liš er bęši fįkunnandi, frekt og sišlaust.

Viš žetta tękifęri er vert aš minnast žess, hvernig Ķslandsbanki komst ķ hendur rķkisins.  Hann var stofnašur upp śr žrotabśi Glitnis meš stöšugleikaframlögum kröfuhafanna.  Hverjir stóšu aš žeim snilldargjörningi ?  Voru žaš mannvitsbrekkur eša fjįrmįlaspekingar į vinstri kanti stjórnmįlanna, sem žó höfšu tękifęri til aš lįta ljós sitt skķna į tķma vinstri stjórnarinnar 2009-2013, mesta nišurlęgingartķmabili lżšveldisins.  Nei, žau reyndust duglaus meš öllu og reyndar ónżt til allra verka.  Žaš voru fjįrmįla- og efnahagsrįšherra, Bjarni Benediktsson og forsętisrįšherrann, Sigmundur Davķš Gunnlaugsson, sem kreistu stöšugleikaframlögin undan nöglum kröfuhafanna.  Nś telur sį fyrr nefndi vera fyllilega tķmabęrt, aš žetta fé fari aš vinna fyrir ķslenzka žjóš, en annaš fé, fé af frjįlsum fjįrmįlamarkaši, leiti ķ stašinn inn ķ bankann sem hlutafé.  Žessi žróun žarf aš halda įfram, svo aš hann verši öflugt almenningshlutafélag, skrįš ķ Kauphöll Ķslands.   

     


Dulin skżring į lįgu raforkuverši frį ķslenzkum virkjunum

Auk opinberra gjalda mį skipta orkureikningi landsmanna ķ žrennt: orkuverš frį virkjun, flutningsgjald frį virkjun til dreifiveitu og dreifingargjald dreifiveitu til notanda.  Tveir sķšari liširnir eru tiltölulega hįir į Ķslandi m.v. önnur lönd, en fyrsti lišurinn af žremur er lįgur, mjög lįgur nś um stundir m.v. önnur lönd.

Margir halda, aš skżringarinnar į hinu sķšast nefnda sé aš leita ķ veršinu į žvķ, sem knżr virkjanir landsmanna, ž.e. ķ vatnsaflinu og jaršgufunni. Žeir, sem lįta sér žessar skżringar lynda, komast aldrei til botns ķ mįlinu, og žaš er hętt viš, aš samtökin Landvernd, sem gert hafa tillögu um virkjanastopp og ķ stašinn aš draga śr žeirri orku, sem seld er samkvęmt langtķmasamningum til stórišju, hafi ekki skiliš til fulls, hvers vegna landsmenn njóta lįgs raforkuveršs.  Ķ stuttu mįli er žaš vegna nżtingar į aušfengnum endurnżjanlegum orkulindum og vegna tiltölulega jafns įlags į kerfiš innan sólarhrings, viku og įrs.  Žaš er jafnara įlag hér en annars stašar žekkist og naušsynlegt aš višhalda žvķ meš almannahag ķ huga.   

Žaš er hverjum manni skiljanlegt, aš til aš borga upp vél, sem ašeins framleišir meš hįlfum hįmarksafköstum yfir įriš, žarf aš selja vöruna frį vélinni į hęrra verši en vęri hśn keyrš į 95 % af hįmarksafköstum.  Žaš er meira įlag į raforkukerfiš į köldum vetrardegi en į hlżjum sumardegi, en sį munur er t.d. miklu meiri ķ Noregi en į Ķslandi, af žvķ aš norskt hśsnęši er yfirleitt hitaš upp meš rafmagni, en ķslenzkt hśsnęši ķ flestum tilvikum meš jaršhitaveitu eša varmadęlum. Žaš, sem žó munar langmest um til jöfnunar heildarįlags, er verksmišjuįlag, žar sem unniš er allan sólarhringinn allan įrsins hring ķ verksmišjunum og leitzt viš aš višhalda framleišsluafköstunum.  Žessi stöšugleikaorka til verksmišjanna nemur nś um 3/4 af heild. 

    Steinar Ingimar Halldórsson, verkfręšingur, varpaši sögulegu ljósi į žessa skżringu lįgs orkuveršs, sem vafizt hefur fyrir żmsum, einkum žeim, sem fjargvišrast yfir lįgu raforkuverši til žessara verksmišja, ķ Morgunblašsgrein 12.11.2022.  Žaš er hęgt aš sżna fram į, aš verksmišjurafmagniš stendur fyllilega undir sinni kostnašarhlutdeild raforkugeirans og skapar skilyršin, sem gera raforkugeiranum kleift aš bjóša heimilum og almennum fyrirtękjum rafmagn į miklu betri kjörum en ella. Žaš mį orša žetta žannig, ķ stéttastrķšsanda, aš verksmišjurnar greiši nišur raforkuverš til heimilanna, en afturhaldiš ķ landinu hefur alla tķš snśiš žessari stašreynd algerlega į haus. Fyrirsögn téšrar greinar var: 

"Lįgt raforkuverš ekki sjįlfgefiš".

Hśn hófst žannig:

"Hér į Fróni prķsum viš okkur sęl aš vera ótengd evrópska raforkukerfinu, enda oršin vön ódżru rafmagni.  Hverju megum viš žakka lįgt raforkuverš, og getum viš tekiš žvķ sem gefnu ķ framtķšinni ?"

Tękniframfarir, bętt stjórnun og žekking geta unniš upp į móti óhagstęšari virkjunarkostum frį nįttśrunnar hendi, svo aš stofnkostnašur MUSD/MW, fari ašeins hęgt hękkandi ķ rauntölum (aš teknu tilliti til veršbólgu ķ US).  Af įrlegum kostnaši vegna vatnsaflsvirkjunar er  hlutdeild stofnkostnašar yfirgnęfandi eša um 96 %, og rekstrarkostnašur er um 4 % af įrlegum heildarkostnaši. 

Žótt orkuvinnslukostnašur jaršgufuvirkjana og vatnsaflsvirkjana sé um žessar mundir svipašur, eru innbyršis kostnašarhlutföll ólķk.  Įrleg hlutdeild stofnkostnašar jaršgufuvirkjana er um 68 % og rekstrarkostnašar 32 %, enda žarf aš kljįst viš tęringu og nišurdrįtt ķ gufuforšabśrinu, svo aš 2 višhaldsžęttir séu nefndir.   

Žaš er engum blöšum um žaš aš fletta, aš innleišing vindorkužyrpinga hérlendis mun valda raforkuveršshękkun til almennings.  Bśast mį viš, aš vinnslukostnašur sé allt aš 50 % hęrri en ķ nżjum  hefšbundnum ķslenzkum virkjunum, og gętu įrleg kostnašarhlutföll stofnkostnašar og rekstrar veriš um 93 % og 7 %. Ef hér veršur innleitt uppbošskerfi raforku aš hętti ESB, žótt Ursula von der Leyen hafi lżst žaš óbrśklegt, munu vindmyllužyrpingar verša rįšandi um verš į raforkumarkašinum, žvķ aš hęsta samžykkta verš gildir.  Žetta sķšast nefnda taldi von der Leyen óbošlegt neytendum ķ skortįstandi į markaši, og hiš sama į viš į Ķslandi.  

Til žess aš varšveita lįgt raforkuverš til almennings į Ķslandi žarf aš hafna umsóknum um uppsetningu og tengingu vindmyllužyrpinga, og žaš žarf aš koma ķ veg fyrir umtalsvert lęgra nżtingarhlutfall orkumannvirkja ķ rekstri en nś er.  Žaš er hęgt meš tvennu móti; annars vegar aš bęta viš jöfnu įlagi og hins vegar aš dreifa įlagi almennings yfir sólarhringinn og vikuna.  Žetta veršur unnt eftir uppsetningu snjallorkumęla meš veršstżringu, ž.e. aš einingarverš orkunnar verši lęgra til almennings į nóttunni og um helgar en į öšrum tķmum. Žį er hęgt aš forrita hlešslu bķlsins eša gang žvottavélarinnar aš hefjast, žegar įlagiš og žar meš veršiš hefur lękkaš nęgilega aš mati višskiptavinar.  

"Žetta tķmabil [1937-1965] einkenndist af rafmagnsóöryggi og skammtķmalausnum.  Raforkukerfiš žjónaši nįnast eingöngu almennum notendum, og aflskortur blasti viš, žegar įrleg nżting vélarafls nįši 60 %." 

Žessi žrönga staša blasti viš Ķslendingum į téšu tķmabili.  Hśn hefši dęmt landsmenn til aš bśa viš veikt og dżrt raforkukerfi mjög lengi aš óbreyttu, en žį varš žaš žeim til happs, aš Višreisnarstjórn Alžżšuflokks og Sjįlfstęšisflokks komst til valda sķšla įrs 1959.  Ķ henni sįtu hęfileikarķkir stjórnendur og hugsjónamenn aš auki, sem höfšu kraft og žor til aš brjóta forstokkaš haftaafturhald og einangrunarsinna vinstri kants stjórnmįlanna į bak aftur.

Višreisnarstjórnin įsamt rįšgjöfum sķnum, t.d. formanni Stórišjunefndar, dr Jóhannesi Nordal, Sešlabankastjóra, braut Ķslendingum leiš śt śr sjįlfheldu veiks raforkukerfis og hįs orkuvinnslukostnašar. Hśn fékk til landsins öflugan fjįrfesti, svissneska verksmišjueigandann Alusuisse, sem hóf mikla uppbyggingu ķ Straumsvķk viš Hafnarfjörš 1967 og var stęrsti raforkukaupandi landsins frį 1969 ķ yfir 30 įr. 

Žar meš gafst einnig kostur į aš reisa öflugt flutningskerfi į 220 kV spennu, svo aš  raforkuöryggi landsmanna batnaši stórum meš stórum virkjunum ķ Žjórsį/Tungnaį, hringtengingu 220 kV kerfisins og ķ kjölfariš lękkaši raunorkuveršiš.  Įstęšur hins sķšar nefnda voru nokkrar, t.d. hagkvęmni stęršar, hag virkjana og lķna, hagstęš lįn til framkvęmdanna vegna tryggrar orkusölu langt fram ķ tķmann og tiltölulega jafns įlags ķ Straumsvķk, sem gaf góša nżtingu į fjįrfestingunum, žvķ aš sveiflur almenns įlags heimila og fyrirtękja vógu lķtiš m.v. mešalįlagiš.

Įstandinu fyrir stórišjutķmabiliš lżsir Steinar Ingimar žannig: 

"Eftir gangsetningu [Ljósafossstöšvar 04.10.1937] féll heildarnżting vatnsafls ķ raforkukerfinu nišur ķ 12 %.  Til aš auka eftirspurn voru ķbśar į höfušborgarsvęšinu hvattir til aš fį sér fleiri heimilistęki.  T.d. veitti Rafmagnsveita Reykjavķkur afslįtt af rafmagnsverši fyrir heimili, sem keyptu sér rafmagnseldavél.  En į augabragši breyttist eftirspurnin viš komu brezka hersins." 

Téšur afslįttur rafmagnsveršs hefur veriš öllum hagfelldur, žar til toppįlagiš nįši aflgetu kerfisins. Žar sem heimilisįlag og įlag fyrirtękja ķ u.ž.b. 10 klst į virkum dögum er rķkjandi, er žessi nżting ašeins um 60 %, ž.e. žar til toppįlag stangar aflgetu kerfisins.  Til samanburšar er mešalnżting Bśrfellsvirkjunar (270 MW, 2300 GWh/įr) yfir įriš 97 % vegna rķkjandi įlags verksmišja, sem starfa allan sólarhringinn įriš um kring.  Virkjanir Landsvirkjunar mala af žessum sökum landsmönnum gull, enda hafa elztu virkjanirnar veriš aš mestu bókhaldslega afskrifašar nśna. 

"Į mešan Ķrafossstöš var ķ undirbśningi, var 7,5 MW gufuaflsstöš reist viš Ellišaįr (Toppstöšin), sem brenndi olķu og kolum.  Hśn var dżr ķ rekstri.  Įriš 1953 komst Ķrafossstöš (48 MW) ķ gagniš, žökk sé Marshallašstošinni.  Įriš eftir hóf Įburšarverksmišja rķkisins rekstur og meš henni fékkst fljótt góš nżting virkjunar.  Ekki löngu sķšar hófst bygging Steingrķmsstöšvar (27 MW), sem hóf rekstur 1959.  Hśn varš aš veruleika vegna orkusölusamnings viš bandarķska varnarlišiš, en samningurinn stóš aš miklu leyti undir afborgunum af lįnum.  Segja mį, aš śtlenzkir herir og Įburšarverksmišjan hafi veriš fyrstu stórnotendur rafmagns į Ķslandi. Žeir geršu Sogsvirkjunum kleift aš bjóša höfušborgarbśum rafmagn į hagstęšara verši en ella.  Orkuöryggiš var žó įfram misjafnt."

 Į žessum įrum var efnahagslķfiš ķ višjum innflutnings- og fjįrhagshafta, sem įreišanlega hefur haft hamlandi įhrif į hagvöxtinn og žróun atvinnulķfsins.  Efnahagslķfiš var mišstżrt ķ anda Rįšstjórnar og veikt, svo aš innvišauppbygging gekk brösuglega, eins og dęmin um fjįrmögnun Sogsvirkjana meš tekjum af orkusölu til setulišsins; meš Marshall-ašstoš og meš raforkusölu til herstöšvarinnar ķ Keflavķk, sżna.  Žess ber aš geta, aš į sama tķma stóš yfir hitaveituvęšing ķ Reykjavķk, svo aš orkunotkun žar dreifšist į tvenns konar orkulindir.  Ķ stuttu mįli var žaš yfirleitt einn "stórnotandi" raforku, sem gerši nżja virkjun mögulega į Ķslandi. Nś hefur raforkukerfi landsmanna vaxiš svo fiskur um hrygg, aš ekki žarf aš bķša eftir nżjum notanda, žótt virkjaš sé mešalstórt (u.ž.b. 100 MW), enda bķša orkunotendur ķ landinu eftir meiri orku.  Žaš er raforkuskortur.

Ķ Noregi fór rafvęšing landsins lķka fram meš verksmišjuuppbyggingu vķtt og breytt um landiš.  Ķ Noregi var hśsnęšiš rafkynt samhliša rafvęšingunni, sem olli miklu meiri raforkužörf en hér og betri nżtingu orkumannvirkja, en fyrir vikiš var löngum skortur į toppafli. Žaš var leyst meš tvöföldum orkumęli.  Męldi annar heildarorkunotkun og hinn orkunotkun, žegar aflžörfin fór yfir umsamin mörk, og var sś orka afar dżr, žannig aš slökkt var į ofnum, žegar eldaš var.

"Žetta tķmabil [1965-2020] er kennt viš stórvirkjanir og stórišnaš.  Žegar Sogiš var fullvirkjaš, voru ašeins 2 kostir ķ boši til aš afla rafmagns fyrir höfušborgarsvęšiš; annars vegar virkjun Hvķtįr į Sušurlandi og hins vegar virkjun Žjórsįr.  Seinni kosturinn var utan seilingar, nema stórišja tęki til starfa į Ķslandi. Allir vita, hver nišurstašan varš: bygging Bśrfellsstöšvar og įlvers ķ Straumsvķk.  Bygging Hrauneyjafossstöšvar og Sigöldustöšvar įsamt lagningu Byggšalķnunnar varš svo grunnurinn aš góšu ašgengi aš rafmagni fyrir fyrir flesta landsmenn.  Žessar stórframkvęmdir voru lykillinn aš žvķ, aš landsmenn fengu rafmagniš į enn hagstęšari kjörum en įšur žekktist."

Žetta er rétt įlyktaš, en samt baršist minnihlutinn į Alžingi, sem žį samanstóš ašallega af žingmönnum Alžżšubandalagsins og Framsóknarflokksins, į hęl og hnakka gegn žessum framfaramįlum, sem įttu eftir aš bylta lķfskjörum ķ landinu til hins betra. Žį, eins og nś, voru margir žingmenn glįmskyggnir į raunverulegan hag umbjóšenda sinna, en hengdu hatt sinn į tittlingaskķt, sem engu mįli skipti, er frį leiš. Žaš er einfaldlega žannig meš ašgeršir og framkvęmdir, aš allt orkar tvķmęlis, žį gert er, en žaš eru meginlķnurnar ķ mįlatilbśnašinum, sem skipta sköpum.  Žetta er ofvaxiš skilningi žröngsżnispśka į žingi og annars stašar, sem hafa asklok fyrir himin og kunna alls ekki aš greina hismiš frį kjarnanum.  Hvernig halda menn, aš komiš vęri mįlum Ķslendinga nśna, ef tekiš hefši veriš mark į śrtöluröddum ofangreinds uppbyggingarskeišs og t.d. unniš eftir hinum fjallheimskulega frasa: "nįttśran veršur aš njóta vafans", sem reyndar hafši ekki séš dagsins ljós ķ žį daga. 

Reykjavķk og stjórnun hennar er svo kapķtuli śt af fyrir sig.  Sogsframkvęmdir, sem raktar voru hér aš ofan, voru aš frumkvęši žįverandi bęjarstjórnar Reykjavķkur, žar sem Sjįlfstęšisflokkurinn réši lögum og lofum um įratugaskeiš.  Hvernig halda menn, aš komiš vęri mįlum Reykvķkinga nś og raunar landsmanna allra, ef rugludallarnir, sem nś mynda meirihluta borgarstjórnar, hefšu veriš viš völd ķ Reykjavķk į tķmabilinu 1937-1965 ?   Bókstaflega ekkert framkvęmdamįl ķ Reykjavķk, sem til heilla horfir fyrir framtķšina, žokast nś hęnufet, heldur žvęlast afturhaldssinnar, nś ķ valdastólum, fyrir žeim öllum, og borgarskipulagiš sjįlft er algerlega ķ skötulķki, svo aš ekki sé nś minnzt į hörmungina miklu, fjįrmįlaóreišu Reykjavķkurborgar. Aš kjósa gapuxa, draumóramenn og sérvitringa til valda yfir mįlefnum almennings, endar sem voveiflegur bjśgverpill.   


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband